Παραδοσιακά, οι μουχτάρηδες, μαζί με τους ιερείς των χωριών, φρόντιζαν για την επίλυση τοπικών διαφορών και λειτουργούσαν ως σύνδεσμος με τους κρατικούς αξιωματούχους, σε έναν ρόλο που θύμιζε τους γεροντότερους της κοινότητας. Ο θεσμός του μουχτάρη εισήχθη από τους Τούρκους, που κατείχαν την Κύπρο από το 1570. Η λέξη «μουχτάρης» προέρχεται από τα αραβικά και σημαίνει «εκλεγμένος» ή «επιλεγμένος», περιγράφοντας τον επικεφαλής ενός χωριού ή μιας γειτονιάς που εκπροσωπούσε τους κατοίκους απέναντι στα ανώτερα επίπεδα διοίκησης.
Με αυτό το οθωμανικό διοικητικό σύστημα πήραν επίσημη μορφή δομές εξουσίας που λειτουργούσαν άτυπα στα κυπριακά χωριά εδώ και αιώνες. Έτσι καθιερώθηκε ένας θεσμικός ρόλος κοινοτικής ηγεσίας, ο οποίος διατηρήθηκε και στα χρόνια της Βρετανικής διοίκησης, μετά την ανεξαρτησία και μέχρι τη σύγχρονη εποχή.
Πώς επιλέγονταν οι μουχτάρηδες και ποια προσόντα έπρεπε να έχουν
Στην αρχή οι μουχτάρηδες διορίζονταν από τις οθωμανικές αρχές, όμως αργότερα οι κάτοικοι απέκτησαν το δικαίωμα να επιλέγουν για έναν χρόνο τον επικεφαλής του χωριού και τους βοηθούς του. Την ίδια στιγμή λαμβανόταν οπωσδήποτε υπόψη και το θρήσκευμα της ομάδας των κατοίκων. Στην περίοδο της βρετανικής αποικιοκρατίας ο ρόλος ρυθμίστηκε πιο αυστηρά και καθορίστηκαν συγκεκριμένα κριτήρια, όπως ηλικία από 25 έως 60 ετών. Οι μουχτάρηδες έπρεπε να γνωρίζουν γραφή και ανάγνωση, να έχουν αρκετή οικονομική άνεση ώστε να φιλοξενούν επισκέπτες αξιωματούχους και να μην έχουν σοβαρές ποινικές καταδίκες.
Δεν μπορούσαν να εκλεγούν ως μουχτάρης ή άζας οι θρησκευτικοί λειτουργοί, οι δάσκαλοι, οι γιατροί, καθώς και όποιος ήταν κυβερνητικός υπάλληλος ή μέλος δημοτικού ή διοικητικού συμβουλίου στην Κύπρο. Ο μουχτάρης είχε συνήθως στο πλευρό του δύο έως τέσσερις γεροντότερους του χωριού, γνωστούς ως αζάδες ή άζες. Οι βοηθοί αυτοί στήριζαν το διοικητικό έργο και πρόσφεραν συμβουλές για ζητήματα της κοινότητας.
Συνήθως για τη θέση επιλεγόταν το πιο σεβαστό και έντιμο μέλος της κοινότητας. Τις περισσότερες φορές ήταν ένα μεγαλύτερο σε ηλικία πρόσωπο που απολάμβανε την εμπιστοσύνη όλων. Σε μία ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα περίπτωση, μετά το τέλος της Βρετανικής διοίκησης, ένας Άγγλος εξελέγη μουχτάρης σε ένα μικρό χωριό. Είχε εργαστεί επί πολλά χρόνια ως πιλότος στις κυπριακές αερογραμμές και, όταν συνταξιοδοτήθηκε, αγόρασε σπίτι σε ένα μικρό χωριό. Ενσωματώθηκε τόσο πολύ στην τοπική κουλτούρα, ώστε άρχισε να συμμετέχει ενεργά στην κοινωνική ζωή και στη βελτίωση του χωριού. Έτσι κέρδισε την εμπιστοσύνη και τον σεβασμό των συγχωριανών του, που τον εξέλεξαν ομόφωνα μουχτάρη τους.
Στη διάρκεια του αγώνα της ΕΟΚΑ, πολλοί μουχτάρηδες παραιτήθηκαν σε ένδειξη διαμαρτυρίας, όταν οι Βρετανοί επιχείρησαν να περιορίσουν ακόμη περισσότερο τη δυνατότητα των τοπικών κοινοτήτων να έχουν λόγο στην επιλογή τους. Μετά την ανεξαρτησία, το 1960, ο θεσμός επανήλθε, αλλά δημιουργήθηκαν κοινοτικά συμβούλια ώστε να περιοριστούν οι εξουσίες τους στο όνομα του εκδημοκρατισμού. Οι μουχτάρηδες διορίζονταν άνωθεν μέχρι το 1979, όταν πραγματοποιήθηκαν οι πρώτες κυβερνητικές εκλογές. Στη συνέχεια το όργανο τοπικής αυτοδιοίκησης μετονομάστηκε σε Συμβούλιο Χωριού και, από το 1999, σε Κοινοτικό Συμβούλιο.
Τα παραδοσιακά καθήκοντα και οι αρμοδιότητες
Στα παλαιότερα χρόνια, στα καθήκοντα των μουχτάρηδων περιλαμβάνονταν η οργάνωση της εκπαίδευσης, της θρησκευτικής ζωής και της ιατρικής φροντίδας, αλλά και ο πλήρης έλεγχος του φορολογικού συστήματος, της δημόσιας τάξης και των υποδομών της περιοχής. Ανάμεσα στις αρμοδιότητές τους ήταν η διαχείριση των ταχυδρομικών υπηρεσιών και των δρόμων, η διατήρηση της τάξης, η υπογραφή αιτήσεων, η έκδοση αδειών και πιστοποιητικών, η επικύρωση φωτογραφιών για διαβατήρια, η βοήθεια στην είσπραξη φόρων, η αναφορά σοβαρών εγκλημάτων ή ατυχημάτων και η τήρηση αρχείων γεννήσεων και θανάτων.
Από το 1960 και έπειτα, οι μουχτάρηδες δεν τηρούν πλέον στοιχεία αστικής κατάστασης του πληθυσμού, όπως η οικογενειακή κατάσταση, πληροφορίες για τα παιδιά και το θρήσκευμα. Ως τότε, στα καθήκοντά τους ανήκε η καταγραφή σημαντικών γεγονότων της ζωής, όπως γεννήσεις, γάμοι και θάνατοι, καθώς και η επικύρωση εγγράφων. Παράλληλα, ήταν υπεύθυνοι και για την είσπραξη φόρων, όπως και για τη διασφάλιση της τάξης στο χωριό τους.
Σήμερα οι μουχτάρηδες και τα κοινοτικά συμβούλια ασχολούνται επίσης με περιβαλλοντικά και πολεοδομικά ζητήματα. Η μουχτάρισσα Χριστοδούλα Λεωνίδου έχει δηλώσει ότι την απασχολεί ιδιαίτερα η οικολογία της περιοχής της και ότι κατά καιρούς, με επιτυχία, θέτει το θέμα στο γραφείο του δημάρχου. Ο μουχτάρης λειτουργεί ακόμη ως ενδιάμεσος ανάμεσα στην κοινότητά του, τον δήμο και το κράτος, έχοντας σημαντικό δημόσιο ρόλο και εκπροσωπώντας τα συμφέροντα της κοινότητας σε περιφερειακό επίπεδο.
Στις ευθύνες του περιλαμβάνονται η οργάνωση δημόσιων συναντήσεων για τα επείγοντα προβλήματα και τα αιτήματα των κατοίκων, η υποβολή αιτημάτων προς τις αρχές για τη βελτίωση των υποδομών της γειτονιάς και της ζωής της κοινότητας – όπως επισκευές δρόμων, αναβάθμιση πάρκων και δημόσιων χώρων, βελτίωση των μεταφορών και των δημόσιων υπηρεσιών – καθώς και η βοήθεια προς τους κατοίκους για πρόσβαση σε κοινωνικές υπηρεσίες και επιδόματα. Συμβάλλει επίσης στην οργάνωση γιορτών και φεστιβάλ στην κοινότητά του.
Πώς λειτουργούσαν οι μουχτάρηδες στην καθημερινή ζωή
Το έμβλημα δινόταν στον διορισμένο μουχτάρη από τις βρετανικές αρχές, ώστε να το τοποθετεί στην πόρτα του σπιτιού του και να είναι ορατό σε όποιον ζητούσε τις υπηρεσίες του. Όταν έναν χρόνο αργότερα εκλεγόταν άλλος μουχτάρης, το επέστρεφε για να δοθεί στον νέο επικεφαλής του χωριού. Στην αίθουσα αναμονής του υπαίθριου γραφείου υπάρχει μόνο μία καρέκλα. Εδώ δεν θα δείτε ουρές, όμως κανείς δεν πηγαίνει στον μουχτάρη χωρίς ραντεβού.
Κατά κανόνα πρόκειται για πολύ υπεύθυνους μεγαλύτερους σε ηλικία κυρίους και κυρίες, που χαίρουν αξιοζήλευτου κύρους στις γειτονιές τους. Όπως λένε με περηφάνια οι ντόπιοι, μπορείς να απευθυνθείς στον μουχτάρη μας για κάθε ζήτημα. Η δουλειά συνεχίζεται κανονικά ακόμη και μέσα στη γιορτινή εβδομάδα του Αυγούστου, όταν πολλοί οργανισμοί στην Κύπρο κλείνουν για μεγάλο διάστημα λόγω των εορτασμών της Κοίμησης της Θεοτόκου στις 15 Αυγούστου.
Οι μουχτάρηδες χρεώνουν ένα μικρό συμβολικό ποσό, από 5 έως 10 ευρώ, για τις υπηρεσίες τους. Οι τιμές είναι συνήθως χαμηλές και γνωστοποιούνται τη στιγμή της παροχής της υπηρεσίας. «Πρέπει να παίρνουμε αμοιβή, γιατί εργαζόμαστε περισσότερο από μεράκι, χωρίς μισθό», είπε η μουχτάρισσα Χριστοδούλα Λεωνίδου. Οι μουχτάρηδες εκλέγονται κάθε 5 χρόνια και, επειδή η θέση δεν είναι πλήρους απασχόλησης, αναμένεται να έχουν και άλλη κανονική εργασία.
Ο μεταβαλλόμενος ρόλος στη σύγχρονη Κύπρο
Στη σημερινή Κύπρο, ο μουχτάρης – ή, όπως αποκαλείται πλέον στα ελληνικά, κοινοτάρχης – δεν είναι μόνο επικεφαλής της κοινότητας, αλλά και δημοτικός αξιωματούχος που λειτουργεί ως συμβολαιογράφος. Όταν τέθηκε σε ισχύ η αναδιάρθρωση τον Ιούλιο του 2024, σε πολλές περιπτώσεις ο ρόλος του μουχτάρη είχε περιοριστεί ουσιαστικά σε αυτόν του δημοτικού υπαλλήλου που διεκπεραιώνει συμβολαιογραφικά καθήκοντα. Δεν λαμβάνουν σταθερό μηνιαίο μισθό. Όποιο εισόδημα έχουν προέρχεται από την επικύρωση εγγράφων, με βάση τιμοκατάλογο αντίστοιχο με εκείνον των συμβολαιογράφων.
Οι επικριτές του θεσμού υποστηρίζουν εδώ και χρόνια ότι ο ρόλος των μουχτάρηδων, που μερικές φορές αποκαλούνται ειρωνικά «τοπικοί άρχοντες», είναι ξεπερασμένος. Έχουν κατηγορηθεί ότι ασκούν υπερβολική επιρροή σε ζητήματα ακινήτων και σε άλλες οικονομικές υποθέσεις των κοινοτήτων τους. Σύμφωνα με αναφορές, ορισμένοι έφταναν να κερδίζουν έως και 1.000 ευρώ τον μήνα από μικρές υπηρεσίες που αναμένεται να καταστούν περιττές με την ψηφιοποίηση. Η τοποθέτησή τους έχει επίσης συνδεθεί με συμφωνίες μεταξύ πολιτικών κομμάτων.
Σε μεγαλύτερες κοινότητες, πολλοί μουχτάρηδες επανεκλέχθηκαν ως αντιδήμαρχοι, ενώ σε μικρότερα χωριά είτε συνέχισαν στον ίδιο ρόλο είτε μετονομάστηκαν σε αντιδημάρχους λόγω έλλειψης ανταγωνιστών. Παρ’ όλα αυτά, σε μικρά, αραιοκατοικημένα ή απομακρυσμένα χωριά της επαρχίας Πάφου, αρκετοί δραστήριοι μουχτάρηδες εξακολουθούν να επιτελούν και άλλες λειτουργίες πέρα από εκείνη του συμβολαιογράφου, όπως δείχνει το Κοινοτικό Συμβούλιο της Κάθηκα. Ανάμεσά τους είναι η επισκευή σωλήνων νερού, η εξασφάλιση κρατικών κονδυλίων για στειρώσεις αδέσποτων γατών, η οργάνωση υπηρεσιών καθαριότητας, η συντήρηση ιστορικών μνημείων, η βοήθεια προς ηλικιωμένους κατοίκους και η διοργάνωση κοινωνικών εκδηλώσεων.
Ο διαχρονικός ρόλος των μουχτάρηδων στην κυπριακή κοινωνία
Αν γνωρίζει κανείς τη νοοτροπία και τον τρόπο ζωής των Κυπρίων, εύκολα καταλαβαίνει ότι οι μουχτάρηδες ταιριάζουν απόλυτα στη σύγχρονη πραγματικότητα του νησιού. Οι Κύπριοι δίνουν μεγάλη αξία στους κοινωνικούς δεσμούς και προτιμούν να παίρνουν μαζί τις σημαντικές αποφάσεις. Τους είναι πιο εύκολο να αναθέτουν τα προβλήματα και τα ζητήματα στον επικεφαλής της κοινότητας παρά να ενεργούν μόνοι τους. Οι ντόπιοι πιστεύουν ότι οι ισχυρές κοινότητες είναι το κλειδί για τη σταθερότητα και την ευημερία. Γι’ αυτό, όπως και πριν από εκατοντάδες χρόνια, οι μουχτάρηδες συνεχίζουν να έχουν σημαντική θέση στη ζωή των Κυπρίων, βοηθώντας να μεταφέρονται οι ανάγκες και οι επιθυμίες τους στις τοπικές αρχές και συμβάλλοντας στη βελτίωση της ποιότητας ζωής ολόκληρης της κοινότητας.
