Η Πινακοθήκη Λεβέντη είναι μια πινακοθήκη στη Λευκωσία της Κύπρου. Άνοιξε το 2014 και φιλοξενεί περισσότερους από 800 πίνακες Κυπρίων, Ελλήνων και Ευρωπαίων καλλιτεχνών. Το ίδρυμα λειτουργεί υπό την Α. Γ. Λεβέντης Ίδρυμα και εκφράζει την υλοποίηση ενός οράματος που είχε διαμορφωθεί περισσότερο από πενήντα χρόνια νωρίτερα.
Το κτίριο βρίσκεται λίγα μόλις βήματα από το ιστορικό κέντρο της παλιάς Λευκωσίας και σχεδιάστηκε από το γραφείο Feilden Clegg Bradley Studios, έπειτα από διεθνή αρχιτεκτονικό διαγωνισμό που προκηρύχθηκε από τη RIBA Competitions. Οι αρχιτέκτονες δημιούργησαν έναν σύγχρονο πολιτιστικό χώρο που αποτυπώνει τον χαρακτήρα της οικογενειακής συλλογής και ταυτόχρονα συμβάλλει στην αστική αναζωογόνηση της περιοχής.
Η σύλληψη του κτιρίου βασίστηκε στην ιδέα μιας μονολιθικής πέτρινης γλυπτικής μορφής, από την οποία αφαιρέθηκαν τμήματα ώστε να δημιουργηθούν αυλές, βεράντες και κήποι οροφής. Η πινακοθήκη σχεδιάστηκε με στόχο τη χαμηλή κατανάλωση ενέργειας, τη βελτιωμένη μόνωση, τη στεγανότητα και την εκτεταμένη αξιοποίηση του φυσικού φωτός. Σήμερα στεγάζει τρεις ξεχωριστές συλλογές: τη Συλλογή Παρισίων με ευρωπαϊκή τέχνη, την Ελληνική Συλλογή του 19ου και 20ού αιώνα και τη Συλλογή Κύπρου με έργα της νεότερης κυπριακής τέχνης.
Ιστορικό υπόβαθρο
Ο Αναστάσιος Γ. Λεβέντης γεννήθηκε στην Κύπρο τον Δεκέμβριο του 1902, στο ορεινό χωριό Λεμύθου. Ο πατέρας του ήταν ιερέας της Ελληνορθόδοξης Εκκλησίας και εργαζόταν ως δάσκαλος. Μετά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, ο Λεβέντης πήγε στη Μασσαλία, ενώ παράλληλα εργάστηκε και σπούδασε εμπορικά στο Μπορντό. Σε ηλικία 16 ετών ταξίδεψε στη Γαλλία αναζητώντας εργασία και καλύτερες ευκαιρίες για σπουδές.
Το 1920 προσλήφθηκε σε μια αγγλοελληνική εταιρεία και τοποθετήθηκε αρχικά σε διευθυντικές θέσεις στη Νιγηρία και αργότερα στη Χρυσή Ακτή, δηλαδή τη σημερινή Γκάνα. Το 1937 αποχώρησε από την εταιρεία, όταν αυτή εξαγοράστηκε από την United Africa Company. Τότε ίδρυσε τη δική του επιχείρηση και ξεκίνησε την πορεία του ως αγοραστής αγροτικών προϊόντων.
Μέσα σε λίγα χρόνια, η εταιρεία του στη Νιγηρία επεκτάθηκε από τις εξαγωγές βαμβακιού στο γενικό εμπόριο προϊόντων. Μέχρι τη δεκαετία του 1960, η επιχείρησή του είχε εξελιχθεί σε έναν από τους μεγαλύτερους διανομείς στη Νιγηρία και σε έναν από τους σημαντικότερους εμπορικούς ομίλους στη Δυτική Αφρική.
Χτίζοντας μια πολιτιστική κληρονομιά
Ο Αναστάσιος Γ. Λεβέντης είχε έντονη δράση στη στήριξη του Τμήματος Αρχαιοτήτων για την αποκατάσταση δύο σημαντικών βυζαντινών μνημείων, ενώ συνέβαλε και στις προσπάθειες της Κυπριακής Κυβέρνησης να προβάλλει στο εξωτερικό την πολιτιστική και καλλιτεχνική κληρονομιά του τόπου.
Στο Παρίσι συγκρότησε μια αξιόλογη συλλογή γαλλικών και ευρωπαϊκών έργων ζωγραφικής. Στην Αθήνα απέκτησε την πρώτη σημαντική συλλογή του Ευάγγελου Αβέρωφ, ενός από τους μεγάλους υποστηρικτές της ελληνικής τέχνης και των Ελλήνων καλλιτεχνών από τις αρχές του 19ου έως τα μέσα του 20ού αιώνα. Το 1966 ο Πρόεδρος Μακάριος τον διόρισε πρώτο Πρέσβη και Μόνιμο Αντιπρόσωπο της Κύπρου στην UNESCO, αναγνωρίζοντας τη συμβολή του στον πολιτισμό και την παιδεία.
Μαζί με τον Μακάριο συνεργάστηκε για την ίδρυση του βασικού γηροκομείου της Λευκωσίας. Επίσης, τιμήθηκε με τον τίτλο του Babalaje of Egbaland από τον Alake Ladapo Ademola.
Η κόρη του Φωτεινή παντρεύτηκε τον πολιτικό Τάσσο Παπαδόπουλο, ο οποίος αργότερα έγινε Πρόεδρος της Κύπρου. Ο Αναστάσιος Γ. Λεβέντης πέθανε τον Οκτώβριο του 1978, έχοντας ήδη προβλέψει τη δημιουργία ενός ιδρύματος για τη στήριξη εκπαιδευτικών, πολιτιστικών, καλλιτεχνικών και φιλανθρωπικών σκοπών στην Κύπρο, στην Ελλάδα και αλλού.
Οι τρεις βασικές συλλογές
Η Ελληνική Συλλογή περιλαμβάνει έργα Ελλήνων καλλιτεχνών του 19ου και του 20ού αιώνα. Ο αρχικός πυρήνας της διαμορφώθηκε από τα έργα που απέκτησε ο Αναστάσιος Γ. Λεβέντης το 1973 από τον Ευάγγελο Αβέρωφ-Τοσίτσα.
Με τις νέες αποκτήσεις των δεκαετιών του 1990 και του 2000, η Ελληνική Συλλογή αριθμεί σήμερα περισσότερα από 260 έργα και καλύπτει την περίοδο από τα χρόνια μετά την Ελληνική Επανάσταση του 1821 έως περίπου το 1970. Η Συλλογή Παρισίων παρουσιάζει ευρωπαϊκή τέχνη από την Αναγέννηση μέχρι τον 20ό αιώνα και ήταν η ιδιωτική συλλογή του Λεβέντη, η οποία φυλασσόταν στο διαμέρισμά του στο Παρίσι.
Στην διαδραστική παρουσίαση βλέπει κανείς έπιπλα εποχής Λουδοβίκου ΙΕ’ και Λουδοβίκου ΙΣΤ’, κινεζική πορσελάνη, εκλεκτά αντικείμενα από τη Μάισεν και τις Σέβρες, καθώς και πολλά άλλα έργα διακοσμητικής τέχνης, από φιγούρες biscuit μέχρι ρολόγια εποχής, μινιατούρες και μικρά γλυπτά. Η κομψή ξυλόγλυπτη επένδυση του δωματίου από το διαμέρισμα του συλλέκτη μεταφέρθηκε και τοποθετήθηκε ξανά μέσα στην πινακοθήκη, ανακαλώντας την ατμόσφαιρα της κατοικίας που έβλεπε στις παρισινές λεωφόρους και τον Πύργο του Άιφελ.
Ξεχωριστά έργα της Συλλογής Κύπρου
Η Συλλογή Κύπρου περιλαμβάνει πολλά εμβληματικά έργα, με κεντρική θέση να κατέχει το μνημειακό έργο του Αδαμάντιου Διαμαντή, Ο Κόσμος της Κύπρου. Το Ίδρυμα Α. Γ. Λεβέντη άρχισε να συλλέγει κυπριακή τέχνη σχετικά πρόσφατα, δίνοντας έμφαση σε καλλιτέχνες που επηρεάστηκαν από τις σπουδές τους στο εξωτερικό, σε διάφορες σχολές καλών τεχνών όπου γνώρισαν τον μεταϊμπρεσιονισμό και άλλα σύγχρονα μοντερνιστικά ρεύματα.
Αυτός ο μνημειακός πίνακας, μήκους 17,5 μέτρων, αποτελείται από 11 πάνελ και δημιουργήθηκε στην Κύπρο από το 1967 έως το 1972. Ο Διαμαντής ταξίδεψε στα χωριά του νησιού, μελέτησε τους ανθρώπους της υπαίθρου και αποτύπωσε την απλότητα της καθημερινής τους ζωής.
Στο εργαστήριό του απέδωσε 67 μνημειακές μορφές σε ένα έργο που ένωσε συμβολικά ανθρώπους από διαφορετικές γωνιές της Κύπρου. Στη σύνθεση αυτή έδωσε ιδιαίτερη έμφαση στη γραμμή, χρησιμοποιώντας το χρώμα για να ενισχύσει το συνολικό αποτέλεσμα του σχεδίου. Ως τρίτο χρώμα επέλεξε ένα γήινο καφέ, ώστε να δώσει στο έργο την απαραίτητη ζεστασιά, αλλά και επειδή αυτό το χρώμα συμβολίζει τον βαθύ δεσμό του Κύπριου χωρικού με τη γη.
Το ταξίδι του πίνακα πίσω στην πατρίδα
Ο πίνακας παρουσιάστηκε για πρώτη φορά το 1975 στο Μουσείο Λαϊκής Τέχνης στη Λευκωσία. Στη συνέχεια μεταφέρθηκε στην Ελλάδα για έκθεση στην Εθνική Πινακοθήκη και αργότερα αποκτήθηκε από το Τελλόγλειο Ίδρυμα Τεχνών, όπου παρέμεινε μετά την τουρκική εισβολή στην Κύπρο.
Η δύσκολη κατάσταση που επικρατούσε στην Κύπρο μετά το 1974 θεωρήθηκε ότι δημιουργούσε αβέβαιες και επισφαλείς συνθήκες για την επιστροφή του έργου. Είχε δοθεί μάλιστα προφορική υπόσχεση στον ίδιο τον Διαμαντή ότι ο πίνακας θα επέστρεφε στην Κύπρο όταν οι συνθήκες στο νησί θα κρίνονταν ασφαλείς.
Χάρη σε συμφωνία ανάμεσα στο Τελλόγλειο Ίδρυμα Τεχνών και το Ίδρυμα Α. Γ. Λεβέντη, Ο Κόσμος της Κύπρου επέστρεψε τελικά στην πατρίδα του. Ο Αδαμάντιος Διαμαντής γεννήθηκε το 1900 και σπούδασε στο Λονδίνο, στη Saint Martin’s School of Art (1920-1921) και στο Royal College of Art (1921-1923).
Μετά την αποφοίτησή του μοιράστηκε το Πρώτο Βραβείο Σχεδίου με τον συμφοιτητή του Χένρι Μουρ. Διαμόρφωσε το προσωπικό του ύφος μέσα από τη μελέτη των κλασικών αξιών και την ενασχόλησή του με το έργο του Ελ Γκρέκο, του Σεζάν και άλλων μοντερνιστών καλλιτεχνών.
Η ευρύτερη αποστολή του ιδρύματος
Το Ίδρυμα Α. Γ. Λεβέντη ιδρύθηκε τον Μάιο του 1979, σύμφωνα με τις πρόνοιες που είχε αφήσει ο Αναστάσιος Γ. Λεβέντης. Το εύρος και η κατεύθυνση της δράσης του βασίστηκαν στα φιλανθρωπικά ενδιαφέροντα του ιδρυτή του.
Στην Κύπρο και την Ελλάδα δόθηκε ιδιαίτερη βαρύτητα στον πολιτισμό και την εκπαίδευση, με ξεκάθαρη έμφαση στην πολιτιστική κληρονομιά. Το ίδρυμα έχει στηρίξει την αποκατάσταση μνημείων από διαφορετικές ιστορικές περιόδους και έχει συμβάλει στον εμπλουτισμό της παρουσίασης των κυπριακών αρχαιοτήτων σε μουσεία σε όλο τον κόσμο.
Στη Δυτική Αφρική, μια περιοχή που συνδέεται επί μακρόν με την οικογένεια Λεβέντη, ιδρύθηκε το 1988 το Leventis Foundation Nigeria για να συνεχίσει τα ήδη υπάρχοντα φιλανθρωπικά προγράμματα. Το πρόγραμμα υποτροφιών που είχε ξεκινήσει ο ίδιος ο Λεβέντης οργανώθηκε πιο συστηματικά και επεκτάθηκε σημαντικά, σχεδόν αποκλειστικά σε μεταπτυχιακό επίπεδο από το 1992 και μετά.
Το ίδρυμα έχει επίσης δώσει προτεραιότητα στην προστασία του περιβάλλοντος, με προγράμματα στην Κύπρο, στη Δυτική Αφρική και αλλού που στοχεύουν σε πιεστικά οικολογικά ζητήματα. Παράλληλα, στηρίζει σταθερά την ιατρική έρευνα, την καταπολέμηση ασθενειών και φιλανθρωπικές δράσεις στην Κύπρο.
Επίσκεψη στον σύγχρονο χώρο
Η πινακοθήκη διαθέτει εστιατόριο και καφέ που λειτουργεί ως σημείο πολιτιστικής συνάντησης. Στο πωλητήριο του μουσείου θα βρείτε καταλόγους εκθέσεων, μονογραφίες και εκδόσεις τέχνης. Παράλληλα, οργανώνονται εκπαιδευτικά προγράμματα για σχολικές ομάδες αλλά και για το ευρύ κοινό.
Οι περιοδικές εκθέσεις συμπληρώνουν τις μόνιμες παρουσιάσεις των συλλογών. Το κτίριο προσφέρει φωτεινές και ανοιχτές αίθουσες σε πολλαπλά επίπεδα, που προσκαλούν τον επισκέπτη να αφιερώσει χρόνο στα έργα. Η αρχιτεκτονική δημιουργεί έναν διαρκή διάλογο ανάμεσα στους εσωτερικούς και εξωτερικούς χώρους, μέσα από αυλές και βεράντες. Οι περισσότεροι επισκέπτες αφιερώνουν δύο έως τρεις ώρες για να δουν την έκθεση.
Η θέση της, κοντά στην παλιά πόλη, διευκολύνει τον συνδυασμό της επίσκεψης με άλλα ιστορικά σημεία της Λευκωσίας. Η πινακοθήκη φιλοξενεί πολιτιστικές εκδηλώσεις, διαλέξεις και εργαστήρια σε όλη τη διάρκεια του έτους. Για όσους δεν μπορούν να πάνε από κοντά, υπάρχει διαθέσιμη και διαδικτυακή εικονική περιήγηση 360 μοιρών.
Γιατί αυτή η πινακοθήκη έχει σημασία σήμερα
Η Πινακοθήκη Λεβέντη δείχνει με σαφή τρόπο πώς το προσωπικό όραμα και η φιλανθρωπία μπορούν να δημιουργήσουν θεσμούς πολιτισμού με διάρκεια. Η συλλογή γεφυρώνει τις ευρωπαϊκές, ελληνικές και κυπριακές καλλιτεχνικές παραδόσεις, αναδεικνύοντας πώς η Κύπρος συμμετείχε στους ευρύτερους πολιτιστικούς διαλόγους της Μεσογείου, ενώ ταυτόχρονα ανέπτυσσε τη δική της ξεχωριστή φωνή.
Η πινακοθήκη διαφυλάσσει έργα που διαφορετικά ίσως θα είχαν διασκορπιστεί ή χαθεί, ιδιαίτερα δημιουργίες όπως Ο Κόσμος της Κύπρου, που καταγράφουν την παραδοσιακή κυπριακή ζωή πριν από τη διαίρεση του νησιού. Παράλληλα, δίνει στους Κύπριους τη δυνατότητα να γνωρίσουν ευρωπαϊκή τέχνη υψηλού επιπέδου χωρίς να χρειάζεται να ταξιδέψουν σε μεγάλες ευρωπαϊκές πρωτεύουσες. Ο συνδυασμός επίπλων εποχής, διακοσμητικών τεχνών και ζωγραφικών έργων βοηθά τον επισκέπτη να κατανοήσει καλύτερα πώς λειτουργούσε η τέχνη μέσα στον οικιακό και κοινωνικό χώρο.
Η πινακοθήκη λειτουργεί ως πολύτιμος εκπαιδευτικός πόρος για φοιτητές, ερευνητές και το ευρύ κοινό. Στεγάζοντας αυτές τις συλλογές σε έναν σύγχρονο χώρο που σχεδιάστηκε ειδικά γι’ αυτόν τον σκοπό, το ίδρυμα διασφαλίζει τη διατήρησή τους για τις επόμενες γενιές και ταυτόχρονα τις καθιστά ελεύθερα προσβάσιμες σε όλους τους επισκέπτες.
