Ένα ζεστό ανοιξιάτικο πρωινό, οπουδήποτε στην Κύπρο, μπορεί να δεις πάνω σε έναν πετρόχτιστο τοίχο ή σε ένα κλαδί πεύκου που λικνίζεται ένα μικρό ασπρόμαυρο πουλί να γεμίζει τον αέρα με ένα παράξενο, βουητό τραγούδι που θυμίζει τρεμάμενο κρότο. Αυτό είναι ο Πετροκλής της Κύπρου – και το νησί είναι το μοναδικό μέρος στον κόσμο όπου αναπαράγεται. Και μόνο αυτό αρκεί για να αξίζει να τον γνωρίσεις.
Τι είδους πουλί είναι;
Ο Πετροκλής της Κύπρου ανήκει στην ομάδα των πετροκλήδων, μικρών και ζωηρών πουλιών που συναντώνται από την Αρκτική μέχρι τη Σαχάρα, σχεδόν πάντα σε ανοιχτά, πετρώδη τοπία. Σε όλο τον κόσμο υπάρχουν περίπου τριάντα είδη και όλα ξεχωρίζουν από το ίδιο χαρακτηριστικό: μια έντονη λευκή λάμψη στο ουροπύγιο όταν πετούν.
Η επιστημονική ονομασία ολόκληρης της ομάδας, Oenanthe, προέρχεται από τις αρχαίες ελληνικές λέξεις για το κρασί και το άνθος, επειδή αυτά τα πουλιά επέστρεφαν παραδοσιακά κάθε άνοιξη στη Μεσόγειο την εποχή που άρχιζαν να ανθίζουν τα αμπέλια. Η αγγλική ονομασία ‘wheatear’ είναι πολύ λιγότερο ρομαντική – στην παλιά αγγλική γλώσσα σήμαινε απλώς «λευκά οπίσθια». Το ίδιο πουλί, τελείως διαφορετική ποίηση.
Από υποείδος σε ξεχωριστό αστέρι: ένα πουλί βρίσκει την ταυτότητά του
Για το μεγαλύτερο μέρος του εικοστού αιώνα, κανείς δεν θεωρούσε ότι ο Πετροκλής της Κύπρου άξιζε να αναγνωριστεί ως ξεχωριστό είδος. Οι επιστήμονες τον κατέτασσαν απλώς ως μια τοπική μορφή του Μαυρολαίμη πετροκλή, ενός παρόμοιου πουλιού της Μέσης Ανατολής. Μόλις το 1982 τεκμηριώθηκε πειστικά ότι πρόκειται για κάτι εντελώς δικό του. Οι ερευνητές έδειξαν διαφορές στο μέγεθος, στο τραγούδι και σε ένα ιδιαίτερα ασυνήθιστο χαρακτηριστικό: τα αρσενικά και τα θηλυκά του Πετροκλή της Κύπρου μοιάζουν σχεδόν ίδια. Στα περισσότερα είδη πετροκλήδων τα δύο φύλα διαφέρουν έντονα. Εδώ όμως ταιριάζουν σχεδόν απόλυτα. Και μόνο αυτό αρκούσε για να τον ξεχωρίσει.
Σήμερα αναγνωρίζεται σταθερά ως ένα από τα τρία είδη πουλιών στη Γη που δεν υπάρχουν πουθενά αλλού παρά μόνο στην Κύπρο – μαζί με τη Σκαλιφούρτα της Κύπρου και τον Κυπριακό Γκιώνη.
Έντονα χρώματα, ακόμη πιο έντονος χαρακτήρας
Έχει περίπου το μέγεθος ενός σπουργιτιού και είναι ένα πολύ κομψό πουλί: κατάμαυρα φτερά και πρόσωπο, καθαρά λευκή κορυφή του κεφαλιού και κοιλιά, με μια ζεστή μπεζ απόχρωση στο στήθος. Αρσενικά και θηλυκά φορούν το ίδιο «ένδυμα» – κάτι ασυνήθιστο στον κόσμο των πουλιών.
Αυτό που τον κάνει πραγματικά να ξεχωρίζει, όμως, είναι ο χαρακτήρας του. Σε αντίθεση με τους περισσότερους συγγενείς του που προτιμούν τις βραχώδεις πλαγιές, αυτό το πουλί αγαπά τα δέντρα. Κυνηγά από ψηλά κλαδιά, πετά απότομα στον αέρα για να πιάσει έντομα και τραγουδά από τις κορυφές των δέντρων, πέντε έως δέκα μέτρα πάνω από το έδαφος. Το τραγούδι του θυμίζει περισσότερο ηλεκτρική ακρίδα παρά πουλί – ένα γρήγορο, βουητό τρέμουλο που ακούγεται μέσα στο δάσος πολύ πριν εντοπίσεις τον τραγουδιστή.
Το ήξερες;
- Δύο τοπικά ονόματα: οι Κύπριοι αποκαλούν αυτό το πουλί είτε Σκαλιφούρτα είτε Πετροκλή, και τα δύο ονόματα έχουν ρίζες στην κυπριακή διάλεκτο – μια γλωσσική μορφή που διατηρεί λέξεις από τα αρχαία και τα μεσαιωνικά ελληνικά, οι οποίες δεν υπάρχουν πια στη σύγχρονη κοινή ελληνική.
- Με βάρος μικρότερο από 20 γραμμάρια, μπορεί να διασχίσει ολόκληρη τη Σαχάρα χωρίς στάση κατά τη φθινοπωρινή μετανάστευσή του προς την Αιθιοπία και το Σουδάν. Ένα μικροσκοπικό πουλί, ένα πραγματικά εντυπωσιακό ταξίδι.
- Τα νεαρά πουλιά δείχνουν εντυπωσιακή πίστη στον τόπο τους: περίπου το 92% των νεοσσών που γεννιούνται στην Κύπρο επιστρέφουν για να αναπαραχθούν σε απόσταση μόλις ενός χιλιομέτρου από το σημείο όπου εκκολάφθηκαν.
- Αρσενικά και θηλυκά μοιάζουν σχεδόν πανομοιότυπα – κάτι σπάνιο στους πετροκλήδες και ένας από τους βασικούς λόγους που οι επιστήμονες το αναγνώρισαν ως ξεχωριστό είδος.
- Είναι ένα από τα μόλις τρία είδη πουλιών σε ολόκληρο τον κόσμο που αναπαράγονται αποκλειστικά στην Κύπρο.
Σκαλιφούρτα – ένα κυπριακό όνομα για ένα κυπριακό πουλί
Σκαλιφούρτα (Skalifourta) ή Πετρόκλης της Κύπρου (Petroklis tis Kyprou). Η λέξη «σκαλιφούρτα» – ή καμιά φορά «σκαλαφούρτα» – είναι ονομασία της κυπριακής διαλέκτου, λαϊκής προέλευσης, και συνδέεται στενά με τη συμπεριφορά και την εμφάνιση του πουλιού:
Σκάλι / Σκαλίζω – Το πρώτο μέρος πιθανότατα παραπέμπει στη συνήθεια του πουλιού να ξύνει ή να τσιμπολογά το έδαφος («σκαλίζω» = ξύνω ή σκάβω ελαφρά) ή στην τάση του να κάθεται πάνω σε πέτρες και βράχια («σκαλώνει» = γαντζώνεται ή στέκεται σε ψηλά ή βραχώδη σημεία).
Φούρτα / Φούρτακας – Το δεύτερο μέρος μάλλον σχετίζεται με το χαρακτηριστικό πτέρωμα του πουλιού ή με τον τρόπο που κινεί την ουρά του. Η ουρά είναι εντυπωσιακά ασπρόμαυρη και, στις παλιότερες τοπικές ονομασίες, αυτό συνδεόταν με παρόμοια πετροπούλια με ασπρόμαυρη ουρά που αγαπούν τους βράχους – μερικές φορές τα έλεγαν λαϊκά «ασπροκώληες», δηλαδή με λευκό ουροπύγιο.
Με λίγα λόγια, η «σκαλιφούρτα» είναι ένα ζωντανό, καθαρά κυπριακό παρατσούκλι που αποτυπώνει τέλεια αυτό το μικρό πουλί όπως τρέχει ανάμεσα στις πέτρες, κουνά την έντονα διχρωμική ουρά του και ψάχνει με ενέργεια την τροφή του στο έδαφος – ακριβώς τον ζωηρό χαρακτήρα που παρατηρούν και ονομάζουν οι Κύπριοι εδώ και γενιές στην καθημερινή τους γλώσσα.
Ο συνολικός πληθυσμός του Πετροκλή της Κύπρου υπολογίζεται κάπου μεταξύ 100.000 και 200.000 ατόμων. Τον χειμώνα τα πουλιά περνούν την εποχή τους στα ανοιχτά λιβάδια του Σουδάν και της Αιθιοπίας και επιστρέφουν στην Κύπρο από τα τέλη Μαρτίου. Τα αρσενικά φτάνουν πάντα πρώτα, περίπου μία εβδομάδα πριν από τα θηλυκά, για να καταλάβουν τις καλύτερες επικράτειες πριν αρχίσει για τα καλά η αναπαραγωγική περίοδος.
Γιατί εξακολουθεί να έχει σημασία
Η BirdLife International έχει αναγνωρίσει επίσημα την Κύπρο ως Περιοχή Ενδημικών Πουλιών – μία από τις σημαντικότερες στην Ευρώπη – σε μεγάλο βαθμό χάρη και σε πουλιά όπως αυτό. Ο Πετροκλής της Κύπρου κατατάσσεται στην κατηγορία Ελάχιστης Ανησυχίας στην παγκόσμια κλίμακα διατήρησης και οι αριθμοί του φαίνονται σταθεροί. Παρ’ όλα αυτά, οι ερευνητές παρακολουθούν την κατάσταση με προσοχή: η αστική εξάπλωση, η εντατική γεωργία και οι μεταβολές στους πληθυσμούς των εντόμων λόγω της κλιματικής αλλαγής είναι όλα ζητήματα που αξίζει να παρακολουθούνται σε ένα πουλί που εξαρτάται αποκλειστικά από ένα μικρό νησί για να αναπαραχθεί.
Για πολλούς Κυπρίους, η επιστροφή της Σκαλιφούρτας κάθε άνοιξη είναι τόσο σίγουρο σημάδι της εποχής όσο και η ανθισμένη αμυγδαλιά. Είναι ένα πουλί που ανήκει εδώ, με κάθε σημασία της λέξης.
Πώς θα το βρεις
Πότε: Από τον Μάρτιο μέχρι τον Οκτώβριο – βρίσκεται σε όλο το νησί. Η καλύτερη περίοδος για να ακούσεις το τραγούδι του και να δεις τις επιδείξεις του είναι ο Απρίλιος, ο Μάιος και ο Ιούνιος.
Πού: Από τα δάση του Τροόδους μέχρι τις παράκτιες πλαγιές και τους κήπους των χωριών. Ψάξε τον κοντά σε παλιούς πετρόχτιστους τοίχους, σε πετρώδεις θαμνότοπους και στις άκρες ανοιχτών δασικών εκτάσεων.
Συμβουλή: άκουσέ τον πριν τον δεις. Το βουητό, το τρεμάμενο τραγούδι του δεν μπερδεύεται με τίποτα. Τα αρσενικά τραγουδούν για ώρες από εκτεθειμένα ψηλά σημεία – κορυφές δέντρων, σύρματα, ψηλούς βράχους.
Αξίζει να το ξέρεις
Υπάρχει κάτι ήσυχα θαυμαστό σε ένα ζώο που διάλεξε ένα μόνο νησί για ολόκληρο τον κόσμο του – που εξελίχθηκε εδώ, προσαρμόστηκε εδώ και επιστρέφει εδώ κάθε άνοιξη εδώ και χιλιάδες χρόνια. Ο Πετροκλής της Κύπρου δεν είναι ένα εντυπωσιοθηρικό πλάσμα. Είναι μικρός και το τραγούδι του είναι παράξενο. Όμως είναι απολύτως αναντικατάστατος.
Αν δεις έναν, καταλαβαίνεις κάτι αληθινό για την Κύπρο: ότι αυτό το νησί, στο σταυροδρόμι τριών ηπείρων, δεν είναι απλώς ένα μέρος απ’ όπου περνούν τα πράγματα. Είναι ένα μέρος όπου η ζωή βρήκε τη δική της φωνή. Ο Πετροκλής της Κύπρου είναι κομμάτι αυτής της φωνής.
