Η Κύπρος βρίσκεται στη διασταύρωση της ανατολικής Μεσογείου, όπου συναντώνται ποικίλα θαλάσσια είδη. Τα παράκτια νερά του νησιού φιλοξενούν απειλούμενες θαλάσσιες χελώνες, σπάνιες μεσογειακές φώκιες, εκτεταμένους λειμώνες θαλάσσιων φυτών και δεκάδες είδη καρχαριών και σελαχιών. Τα προγράμματα θαλάσσιας προστασίας δουλεύουν για να διαφυλάξουν αυτά τα οικοσυστήματα μέσω επιστημονικής έρευνας, μεταρρύθμισης πολιτικών και κοινοτικής συμμετοχής. Οι πρωτοβουλίες αυτές εκτείνονται τόσο στο νότιο τμήμα που ελέγχεται από την κυβέρνηση όσο και στο τουρκοκρατούμενο βόρειο τμήμα, με πολλούς οργανισμούς να συνεργάζονται για την προστασία της θαλάσσιας βιοποικιλότητας της Κύπρου.
Η Ιστορία των Προσπαθειών Θαλάσσιας Προστασίας
Η προστασία των θαλάσσιων χελωνών στην Κύπρο ξεκίνησε το 1971, όταν η κυβέρνηση θέσπισε νομική προστασία για τις χελώνες και τα αυγά τους βάσει του Νόμου Αλιείας. Μια ολοκληρωμένη έρευνα το 1976 και το 1977 εντόπισε κρίσιμες παραλίες φωλεοποίησης, ιδιαίτερα για τις πράσινες χελώνες στην περιοχή της Λάρας στη δυτική ακτή. Η Κυπριακή Εταιρεία Άγριας Ζωής συμμετείχε στην προσπάθεια το 1989, και μέχρι το 1992 ξεκίνησε το Πρόγραμμα Διατήρησης Θαλάσσιων Χελωνών στο τουρκοκρατούμενο τμήμα της Κύπρου μέσω συνεργασίας μεταξύ της Εταιρείας Προστασίας Χελωνών και του Πανεπιστημίου του Έξετερ.
Οι Θαλάσσιες Προστατευόμενες Περιοχές εμφανίστηκαν αργότερα καθώς εξελίχθηκαν οι προτεραιότητες διατήρησης. Από το 2009, πέντε παράκτιες Θαλάσσιες Προστατευόμενες Περιοχές έχουν δημιουργηθεί στο τουρκοκρατούμενο τμήμα της Κύπρου, καλύπτοντας περίπου 134 χιλιόμετρα ακτογραμμής και 17.596 εκτάρια θαλάσσιου περιβάλλοντος. Μια απαγόρευση τράτας διάρκειας 30 ετών στο βόρειο τμήμα δημιούργησε μια de facto μεγάλη θαλάσσια προστατευόμενη περιοχή, επιτρέποντας στα ενδιαιτήματα να ανακάμψουν σε σύγκριση με περιοχές που αντιμετωπίζουν πίεση από τη βιομηχανική αλιεία. Το νότιο τμήμα ορίζει έξι περιοχές Natura 2000 που περιλαμβάνουν θαλάσσια ενδιαιτήματα υπό τις οδηγίες διατήρησης της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Τρέχουσες Πρωτοβουλίες Διατήρησης
Το Πρόγραμμα Διατήρησης Θαλάσσιων Χελωνών παραμένει το μακροβιότερο πρόγραμμα για τις θαλάσσιες χελώνες στο τουρκοκρατούμενο τμήμα της Κύπρου. Οι ομάδες προστατεύουν όλες τις φωλιές με προστατευτικά κλουβιά για να αποτρέψουν την αρπαγή από αλεπούδες και αδέσποτα σκυλιά. Η ετήσια παρακολούθηση δείχνει ότι οι αριθμοί φωλεοποίησης των χελωνών έχουν αυξηθεί τα τελευταία χρόνια. Εθελοντές περιπολούν τις παραλίες κάθε πρωί κατά τη διάρκεια της περιόδου φωλεοποίησης από τον Ιούνιο έως τον Αύγουστο, καταγράφουν τις φωλιές, συλλέγουν βιομετρικά δεδομένα και ανασκάπτουν τις εκκολαμμένες φωλιές για να απελευθερώσουν τα υπόλοιπα χελωνάκια.
Το Πρόγραμμα Χελωνών Κύπρου λειτουργεί στο νότιο τμήμα υπό το Τμήμα Αλιείας και Θαλάσσιας Έρευνας, με υλοποίηση από την Κυπριακή Εταιρεία Άγριας Ζωής από το 2010. Περίπου το 80 τοις εκατό της φωλεοποίησης της καρέτας και πάνω από το 90 τοις εκατό της φωλεοποίησης της πράσινης χελώνας συμβαίνει σε δύο προστατευόμενες περιοχές, μία στη δυτική ακτή και μία άλλη στον Κόλπο της Χρυσοχούς.
Οι λειμώνες της Ποσειδωνίας της ωκεάνιας σχηματίζουν μια ζώνη γύρω από την Κύπρο, καταλαμβάνοντας περίπου το 15 τοις εκατό των παράκτιων υδάτων μέχρι το σημείο βάθους των 50 μέτρων. Αυτοί οι λειμώνες καλύπτουν περίπου 125 τετραγωνικά χιλιόμετρα στις περιοχές που ελέγχονται από την κυβέρνηση. Πρόσφατες έρευνες αποκάλυψαν ότι οι λειμώνες της Κύπρου έχουν τις υψηλότερες πυκνότητες βλαστών και πιθανώς τα βαθύτερα κατώτερα όρια που έχουν καταγραφεί στην επιστημονική βιβλιογραφία. Το έργο RESPOSCY, που χρηματοδοτείται από την Αποστολή της ΕΕ για την Αποκατάσταση των Ωκεανών και των Υδάτων μας, επικεντρώνεται στην ανάπτυξη ικανοτήτων για την αποκατάσταση των θαλάσσιων φυτών και στην ανάπτυξη ενός κέντρου αποκατάστασης.
Το Πρόγραμμα Παρεμπίπτουσας Αλιείας της Κύπρου αντιμετωπίζει μία από τις πιο σοβαρές απειλές για τη θαλάσσια ζωή. Μεταξύ 2018 και 2022, ερευνητές τεκμηρίωσαν ότι δεκάδες χιλιάδες σελάχια και χιλιάδες θαλάσσιες χελώνες πιάνονται κατά λάθος κάθε χρόνο σε αλιευτικά εργαλεία. Παρατηρητές επί του σκάφους κατέγραψαν 36 είδη καρχαριών και σελαχιών, με 22 να περιλαμβάνονται ως παγκοσμίως απειλούμενα στον Κόκκινο Κατάλογο της IUCN. Φώτα LED που αναπτύχθηκαν με ειδικούς από το Ηνωμένο Βασίλειο και δοκιμάστηκαν από το 2013 μείωσαν την παρεμπίπτουσα αλίευση πράσινων χελωνών κατά 70 τοις εκατό όταν προσαρτήθηκαν σε αλιευτικά δίχτυα.
Εκπληκτικά Στοιχεία για τη Θαλάσσια Προστασία
Το τουρκοκρατούμενο τμήμα της Κύπρου απαγόρευσε τη βιομηχανική τράτα πριν από 30 χρόνια, δημιουργώντας συνθήκες για την ανάκαμψη του θαλάσσιου οικοσυστήματος. Αυτή η πολιτική επέτρεψε στους λειμώνες Ποσειδωνίας, τους βραχώδεις υφάλους και τους αμμώδεις πυθμένες να παραμείνουν σχετικά άθικτοι σε σύγκριση με άλλες μεσογειακές περιοχές.
Τα παράκτια ύδατα έχουν αναγνωριστεί ως υποψήφια Σημαντική Περιοχή για Καρχαρίες και Σελάχια λόγω της ποικιλίας των ειδών που έχουν καταγραφεί. Οι πρώτες καταγραφές για το τουρκοκρατούμενο τμήμα της Κύπρου περιλαμβάνουν πολλαπλά είδη σελαχιών και μια δερματοχελώνα, μία από τις λίγες καταγραφές για ολόκληρο το νησί.
Οι λειμώνες θαλάσσιων φυτών της Κύπρου δεσμεύουν περισσότερο άνθρακα ανά περιοχή από οποιοδήποτε άλλο είδος θαλάσσιου φυτού. Αποτρέπουν τη διάβρωση των παραλιών, καθαρίζουν το νερό, ανακυκλώνουν θρεπτικά συστατικά και παρέχουν ενδιαίτημα για χιλιάδες είδη.
Ο Μάιος του 2023 σηματοδότησε ένα ορόσημο διατήρησης όταν νέα νομοθεσία απαγόρευσε το εμπόριο 15 ειδών σελαχιών μετά από έρευνα που τεκμηρίωσε την κλίμακα της παρεμπίπτουσας αλιείας. Αυτό αντιπροσώπευε την πρώτη ολοκληρωμένη ρύθμιση που προστατεύει τους καρχαρίες και τα σελάχια με βάση τοπικά επιστημονικά δεδομένα.
Προγράμματα Έρευνας και Παρακολούθησης
Το Τμήμα Αλιείας και Θαλάσσιας Έρευνας διεξάγει εκτεταμένα έργα χαρτογράφησης για τη δημιουργία χαρτογραφίας υψηλής ανάλυσης των θαλάσσιων οικοσυστημάτων γύρω από ολόκληρη την ακτογραμμή που ελέγχεται από την κυβέρνηση.
Αυτό περιλαμβάνει τις πρώτες μελέτες υποθαλάσσιων σπηλαίων και λεπτομερείς αξιολογήσεις των λειμώνων Ποσειδωνίας, των αμμοτόπων με Cymodocea nodosa και των βυθισμένων υφάλων. Η εργασία χρησιμοποιεί τηλεπισκόπηση, ακουστικά εργαλεία, drones και ρυμουλκούμενες κάμερες.
Τα προγράμματα δορυφορικής παρακολούθησης αποκαλύπτουν διαδρομές μετανάστευσης και περιοχές σίτισης. Πράσινες χελώνες που έχουν σημανθεί στην Κύπρο έχουν παρακολουθηθεί σε απομακρυσμένες περιοχές τροφοληψίας σε όλη τη Μεσόγειο. Η έρευνα για την κατάποση πλαστικών από νεαρές χελώνες που πιάστηκαν σε αλιευτικά δίχτυα τεκμηρίωσε τη χρόνια κατανάλωση θαλάσσιων πλαστικών, αποτελέσματα που επηρέασαν τις παγκόσμιες πολιτικές συζητήσεις για τη ρύπανση των ωκεανών από πλαστικά.
Το πρόγραμμα LIFE EUROTURTLES λειτούργησε από το 2018 έως το 2021 σε Ιταλία, Σλοβενία, Κροατία, Ελλάδα, Μάλτα και Κύπρο. Το έργο ανέπτυξε συστήματα GPS στιγμιότυπου που μεταδίδουν δεδομένα τοποθεσίας όταν οι χελώνες ανεβαίνουν στην επιφάνεια. Η Κύπρος διατηρεί μια γραμμή διάσωσης 24 ωρών για τραυματισμένες ή ξεβρασμένες θαλάσσιες χελώνες, με κέντρο θεραπείας στο Κυπριακό Κέντρο Έρευνας Θαλάσσιας Υδατοκαλλιέργειας στη Λάρνακα.
Οι έρευνες για τα κητώδη χρησιμοποιούν σκάφη χαμηλού θορύβου εξοπλισμένα με ακουστικά υδρόφωνα για τον εντοπισμό δελφινιών, φαλαινών σπέρματος και φαλαινών με ράμφος. Η έρευνα έχει τεκμηριώσει δελφίνια της μύτης μπουκαλιού και ριγωτά δελφίνια στα ύδατα της Κύπρου. Η περιοχή γύρω από την Κύπρο έχει αναγνωριστεί ως Σημαντική Περιοχή Θαλάσσιων Θηλαστικών λόγω περιστασιακής επιβεβαίωσης αναπαραγωγής της μεσογειακής φώκιας.
Σύγχρονες Προκλήσεις Διατήρησης και Λύσεις
Η τουριστική ανάπτυξη και η παράκτια δόμηση απειλούν τις παραλίες φωλεοποίησης και τα θαλάσσια ενδιαιτήματα. Πρόσφατα έργα ξενοδοχείων και κατοικιών στην περιοχή της Ισκελέ ολοκληρώθηκαν χωρίς μελέτες περιβαλλοντικών επιπτώσεων παρά το γεγονός ότι βρίσκονται πίσω από χιλιόμετρα παραλιών φωλεοποίησης χελωνών. Η φωτορύπανση από παράκτιους διαδρόμους και κτίρια αποπροσανατολίζει τα χελωνάκια.
Η κλιματική αλλαγή αυξάνει τις θερμοκρασίες του νερού και μεταβάλλει τα θαλάσσια οικοσυστήματα. Οι αυξανόμενες θερμοκρασίες μπορεί να ωφελήσουν ορισμένα είδη αλλά να διαταράξουν άλλα που έχουν προσαρμοστεί σε πιο δροσερές συνθήκες. Τα προγράμματα διατήρησης ενσωματώνουν πλέον σχεδιασμό ανθεκτικότητας στην κλιματική αλλαγή.
Η συνδιαχείριση αλιείας μικρής κλίμακας αντιπροσωπεύει μια νέα προσέγγιση για τη μείωση της παρεμπίπτουσας αλιείας ενώ υποστηρίζει τις αλιευτικές κοινότητες. Οι συνεταιρισμοί λαμβάνουν περιπολικά σκάφη, εξοπλισμό και εκπαίδευση για φύλακες που παρακολουθούν τα αλιευτικά πεδία ενάντια σε παράνομη δραστηριότητα. Οι ψαράδες λαμβάνουν εκπαίδευση για τεχνικές ασφαλούς χειρισμού και απελευθέρωσης απειλούμενων ειδών. Το έργο διανέμει χιλιάδες φώτα LED υπό ελεγχόμενες δοκιμαστικές συνθήκες και προωθεί τον αλιευτικό τουρισμό ως εναλλακτική πηγή εισοδήματος.
Το έργο LIFE PROMETHEUS λειτουργεί σε 12 σημεία βιοποικιλότητας της Μεσογείου, συμπεριλαμβανομένης της Κύπρου. Η πρωτοβουλία παρέχει ηλεκτρικές και μαγνητικές τεχνολογίες αποτροπής, προωθεί τη συγκομιδή εισβολέων ξένων ειδών ως εναλλακτικές λύσεις στα ντόπια ψάρια και αναπτύσσει υπεύθυνες δραστηριότητες οικοτουρισμού όπως η κατάδυση με καρχαρίες και σελάχια.
Η Αξία της Θαλάσσιας Προστασίας για την Κύπρο
Τα θαλάσσια οικοσυστήματα παρέχουν βασικές υπηρεσίες πέρα από την προστασία της βιοποικιλότητας. Οι λειμώνες Ποσειδωνίας σταθεροποιούν τα ιζήματα, μειώνοντας την παράκτια διάβρωση που απειλεί τις παραλίες και τις υποδομές. Οι υγιείς πληθυσμοί ψαριών υποστηρίζουν την εμπορική και βιοτεχνική αλιεία που παρέχει μέσα διαβίωσης για τις παράκτιες κοινότητες.
Οι θαλάσσιες χελώνες προσελκύουν έσοδα από τον οικοτουρισμό και ενισχύουν τη φήμη του νησιού ως προορισμού που εκτιμά τη φυσική κληρονομιά. Τα ερευνητικά προγράμματα τοποθετούν την Κύπρο ως ηγέτη στη θαλάσσια προστασία της Μεσογείου, ενισχύοντας διεθνείς συνεργασίες και επιστημονική συνεργασία.
Οι ιστορίες επιτυχίας διατήρησης αποδεικνύουν ότι η ανάκαμψη είναι δυνατή όταν οι κοινότητες, οι επιστήμονες και οι αρχές συνεργάζονται. Οι αυξανόμενοι αριθμοί φωλεοποίησης χελωνών αποδεικνύουν ότι τα προστατευτικά μέτρα αποδίδουν αποτελέσματα. Η μετάβαση από το να θεωρούνται τα θαλάσσια είδη ως παρεμπίπτουσα αλίευση στην προστασία τους μέσω νομοθεσίας δείχνει πώς η έρευνα μεταφράζεται σε αλλαγή πολιτικής. Τα προγράμματα θαλάσσιας προστασίας της Κύπρου διατηρούν αναντικατάστατα είδη ενώ δημιουργούν μοντέλα που άλλα μεσογειακά έθνη μπορούν να προσαρμόσουν, διασφαλίζοντας ότι οι μελλοντικές γενιές θα κληρονομήσουν υγιή, παραγωγικά θαλάσσια οικοσυστήματα.
