Η ονομασία «Πράσινη Γραμμή» προήλθε από ένα πράσινο μολύβι κηρομίνης που χρησιμοποίησε ο Βρετανός υποστράτηγος Πίτερ Γιανγκ στις 30 Δεκεμβρίου 1963. Εκείνη τη μέρα, σε μια σύσκεψη δώδεκα ωρών που ακολούθησε τις διακοινοτικές συγκρούσεις μεταξύ Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων, τράβηξε πάνω σε χάρτη της Λευκωσίας μια γραμμή κατάπαυσης του πυρός. Αυτή η πρόχειρη γραμμή έγινε η βάση για μία από τις πιο ορατές πολιτικές διαιρέσεις στην Ευρώπη.
Σήμερα, η Πράσινη Γραμμή εκτείνεται περίπου 180 χιλιόμετρα, από τον Κάτω Πύργο στα δυτικά έως το Παραλίμνι στα ανατολικά, χωρίζοντας ολόκληρο το νησί. Το πλάτος της κυμαίνεται από μόλις 3,3 μέτρα στο κέντρο της Λευκωσίας μέχρι 7,4 χιλιόμετρα σε αγροτικές περιοχές. Η ουδέτερη ζώνη καλύπτει 346 τετρ. χλμ., περίπου το 3,7% της συνολικής έκτασης της Κύπρου. Μετά την πτώση του Τείχους του Βερολίνου το 1989, η Λευκωσία έμεινε η μοναδική διαιρεμένη πρωτεύουσα στον κόσμο, τίτλο που διατηρεί μέχρι σήμερα.
Από μια μολυβιά σε στρατιωτικό σύνορο
Η αρχική Πράσινη Γραμμή του 1963 αφορούσε μόνο τη Λευκωσία και είχε άτυπο χαρακτήρα. Όλα όμως άλλαξαν οριστικά το 1974. Μετά το πραξικόπημα Ελληνοκυπρίων εθνικιστών που επιδίωκαν ένωση με την Ελλάδα, η Τουρκία επενέβη στρατιωτικά και κατέλαβε περίπου το 37% του νησιού. Η κατάπαυση του πυρός στις 16 Αυγούστου 1974 «πάγωσε» τις γραμμές αντιπαράθεσης. Αυτές οι γραμμές έγιναν τα όρια της σημερινής ουδέτερης ζώνης: ο τουρκικός στρατός στον βορρά και η Κυπριακή Δημοκρατία στον νότο.
Την επιτήρηση της ζώνης ανέλαβε η Ειρηνευτική Δύναμη των Ηνωμένων Εθνών στην Κύπρο (UNFICYP). Στην πλευρά του βορρά δημιουργήθηκαν οχυρώσεις: συρματοπλέγματα, τμήματα τσιμεντένιου τοίχου, σκοπιές και αντιαρματικά χαρακώματα. Σε ορισμένα σημεία παραμένουν ακόμη χιλιάδες νάρκες. Στα πρώτα επτά χρόνια μιας μεγάλης επιχείρησης εκκαθάρισης αφαιρέθηκαν πάνω από 27.000 νάρκες και 81 ναρκοπέδια κηρύχθηκαν καθαρά.
Πώς είναι η ουδέτερη ζώνη σήμερα
Η ουδέτερη ζώνη φιλοξενεί μερικά από τα πιο ιδιότυπα τοπία στην Ευρώπη. Στο κέντρο της Λευκωσίας, εγκαταλελειμμένα κτίρια από το 1974 ρημάζουν λίγα μέτρα από πολυσύχναστους εμπορικούς δρόμους. Αυτοκίνητα που παρελήφθησαν όταν οι ιδιοκτήτες τους έφυγαν τότε, βρίσκονται ακόμη στην ίδια θέση μισό αιώνα μετά. Σε ένα υπόγειο πάρκινγκ υπάρχουν αυτοκίνητα της δεκαετίας του ’70 που ήταν καινούργια όταν έγινε η εισβολή. Το εγκαταλελειμμένο Διεθνές Αεροδρόμιο Λευκωσίας σταμάτησε να λειτουργεί το 1974 και παρέμεινε «παγωμένο στον χρόνο» μέσα στη ζώνη, όπου σήμερα στεγάζονται τα κεντρικά της UNFICYP.
Αλλού η εικόνα αλλάζει εντελώς. Εκτεταμένες γεωργικές ζώνες καλλιεργούνται με τις κατάλληλες άδειες του ΟΗΕ. Δάση και θαμνώνες αναπτύχθηκαν ανενόχλητα επί πενήντα χρόνια, δημιουργώντας άθελά τους διαδρόμους άγριας ζωής που ευνοούν τη βιοποικιλότητα, με πουλιά, αλεπούδες και πληθώρα φυτών. Το χωριό Πύλα, στην ανατολική πλευρά της ζώνης, είναι ο μοναδικός οικισμός στην Κύπρο όπου Ελληνοκύπριοι και Τουρκοκύπριοι εξακολουθούν να ζουν δίπλα δίπλα. Διοικητικά υπάγεται στην Κυπριακή Δημοκρατία, ενώ την αστυνόμευση έχει ο ΟΗΕ.
Τα οδοφράγματα άνοιξαν το 2003 και άλλαξαν την καθημερινότητα
Για σχεδόν τρεις δεκαετίες μετά το 1974, για τους περισσότερους ήταν πρακτικά αδύνατο να περάσουν την Πράσινη Γραμμή. Αυτό άλλαξε στις 23 Απριλίου 2003, όταν η τουρκοκυπριακή πλευρά άνοιξε για πρώτη φορά σημεία διέλευσης, επιτρέποντας σε Ελληνοκύπριους να μεταβούν στον βορρά και σε Τουρκοκύπριους να επισκεφτούν τον νότο. Οι φορτισμένες στιγμές ανθρώπων που επέστρεφαν στα σπίτια και τα χωριά τους έκαναν τον γύρο του κόσμου. Σήμερα λειτουργούν εννέα σημεία διέλευσης σε όλο το νησί.
Στη Λευκωσία, το οδόφραγμα της οδού Λήδρας άνοιξε τον Απρίλιο του 2008 μόνο για πεζούς, μέσα στην καρδιά της παλιάς πόλης. Το οδόφραγμα του Λήδρα Πάλας εξυπηρετεί πεζούς και διπλωματικά οχήματα. Ο Άγιος Δομέτιος είναι η κύρια οδική δίοδος στη Λευκωσία. Επιπλέον λειτουργούν τα οδοφράγματα Αστρομερίτη, Πύργου Λιμνίτη, Πέργαμου, Στροβιλιών, Δερύνειας και Λεύκας, εξυπηρετώντας διαφορετικές περιοχές. Τα δύο ανατολικά οδοφράγματα της Δερύνειας και της Λεύκας άνοιξαν ταυτόχρονα τον Νοέμβριο του 2018, για πρώτη φορά μετά από οκτώ χρόνια.
Χρήσιμοι κανόνες για τη διέλευση σήμερα
Η διέλευση επιτρέπεται προς κάθε κατεύθυνση με έγκυρο διαβατήριο. Πολίτες κάθε χώρας, όπως και Ελληνοκύπριοι και Τουρκοκύπριοι, μπορούν να χρησιμοποιούν όλα τα σημεία διέλευσης. Στα σημεία ελέγχου καταχωρίζονται τα στοιχεία διαβατηρίου σε ξεχωριστό έντυπο. Οι επισκέπτες μπορούν να περάσουν με ενοικιαζόμενα αυτοκίνητα από τα περισσότερα οδοφράγματα, όμως πρέπει πρώτα να ρωτούν την εταιρεία ενοικίασης για την ασφάλιση, καθώς πρόσθετη κάλυψη διατίθεται στα σημεία ελέγχου. Τα οδοφράγματα Λήδρα Πάλας και οδού Λήδρας είναι μόνο για πεζούς.
Η Κυπριακή Δημοκρατία πραγματοποιεί ελέγχους ταυτοποίησης σε όσους εισέρχονται από τον βορρά, χωρίς να λειτουργεί τυπικό συνοριακό φυλάκιο. Ένας βασικός κανόνας ισχύει για όλους: δεν επιτρέπεται να μπει κανείς στην Κύπρο από τον βορρά και να αναχωρήσει από τον νότο ή το αντίστροφο, διότι θεωρείται ότι έχει εισέλθει παράνομα στην Κυπριακή Δημοκρατία από σύνορο που δεν αναγνωρίζεται. Οι επισκέπτες πρέπει να εισέρχονται και να εξέρχονται από την ίδια πλευρά. Η Κύπρος εντάχθηκε στην Ευρωπαϊκή Ένωση το 2004 και ο Κανονισμός (ΕΚ) 866/2004 ήρε τους περιορισμούς για τους πολίτες της ΕΕ, επιτρέποντας ελεύθερη διέλευση στους Ευρωπαίους.
Η Βαρώσια, σύμβολο της παγωμένης διαίρεσης
Η Βαρώσια, το άλλοτε τουριστικό «στολίδι» της Αμμοχώστου, αποτελεί το πιο αναγνωρίσιμο σύμβολο του διχασμού. Κάποτε ένας από τους δημοφιλέστερους προορισμούς στη Μεσόγειο, άδειασε μέσα σε λίγες ώρες όταν οι περίπου 45.000 κάτοικοί της έφυγαν τον Αύγουστο του 1974. Ο τουρκικός στρατός σφράγισε αμέσως την περιοχή και επί δεκαετίες παρέμεινε εντελώς κλειστή. Τα κτίρια άρχισαν να καταρρέουν από την εγκατάλειψη, ενώ η φύση καταλάμβανε σιγά σιγά δρόμους και αυλές.
Το 2020 οι τουρκικές αρχές άνοιξαν μερικώς τμήμα της παραλίας της Βαρωσίας για πρώτη φορά μετά από 46 χρόνια, κίνηση που το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ χαρακτήρισε αποδοκιμαστέα. Η Κυπριακή Δημοκρατία και η ελληνοκυπριακή πλευρά θεωρούν το άνοιγμα παραβίαση σχετικών ψηφισμάτων του ΟΗΕ. Οι διεθνείς αντιδράσεις ήταν ως επί το πλείστον επικριτικές. Η «πόλη-φάντασμα» εξακολουθεί να προκαλεί έντονες αντιπαραθέσεις, ενώ το μέλλον των εκτοπισμένων που έχασαν τα πάντα εκεί παραμένει αβέβαιο.
Το ανθρώπινο κόστος πίσω από τους αριθμούς
Πάνω από 200.000 Ελληνοκύπριοι έφυγαν ή εκδιώχθηκαν από τον βορρά το 1974, ενώ περισσότεροι από 40.000 Τουρκοκύπριοι εγκατέλειψαν τον νότο. Περίπου 1.500 άνθρωποι αγνοούνταν μετά τις συγκρούσεις και η τύχη τους έμεινε άγνωστη για δεκαετίες. Η Διερευνητική Επιτροπή για τους Αγνοούμενους έχει ταυτοποιήσει, μέσω ανάλυσης DNA, περισσότερους από 1.100 από αυτούς. Πολλές οικογένειες έμαθαν τι συνέβη στους συγγενείς τους ύστερα από πενήντα χρόνια.
Οι περιουσιακές διεκδικήσεις των εκτοπισμένων είναι από τα πιο σύνθετα εμπόδια για οποιαδήποτε μελλοντική λύση. Δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι κατέχουν τίτλους για σπίτια και γη που δεν έχουν μπορέσει να προσεγγίσουν επί πέντε δεκαετίες. Το συναισθηματικό βάρος αυτής της εκκρεμότητας διαμορφώνει πολιτικές στάσεις και στις δύο πλευρές, δυσκολεύοντας τον συμβιβασμό ακόμη και όταν οι διαπραγματεύσεις πλησιάζουν σε συμφωνία.
Η παρακαταθήκη της Πράσινης Γραμμής
Η Πράσινη Γραμμή εξακολουθεί να επηρεάζει την καθημερινότητα σε ένα νησί μόλις 1,2 εκατομμυρίων κατοίκων. Χιλιάδες Κύπριοι περνούν τακτικά για δουλειά, αγορές ή επισκέψεις. Πολλοί Τουρκοκύπριοι κατεβαίνουν στον νότο για καλύτερα αμειβόμενη εργασία, υγειονομική περίθαλψη και υπηρεσίες που προσφέρει ένα κράτος μέλος της ΕΕ. Ελληνοκύπριοι ανεβαίνουν στον βορρά για να δουν τα παλιά τους σπίτια, να γνωρίσουν ιστορικούς χώρους ή απλώς να εξερευνήσουν ένα άλλο κομμάτι της πατρίδας τους.
Η ίδια η ζώνη είχε και απρόσμενες συνέπειες: διατήρηση άγριας ζωής, πολιτιστική κληρονομιά «παγωμένη στον χρόνο» και αυξημένο ενδιαφέρον από τους επισκέπτες.
Η διχοτόμηση της Λευκωσίας δημιουργεί μια μοναδική εμπειρία: μέσα σε λίγα λεπτά μπορεί κανείς να περπατήσει από τον έναν πολιτικό κόσμο στον άλλον. Η αποστολή των Ηνωμένων Εθνών, μία από τις μακροβιότερες ειρηνευτικές επιχειρήσεις παγκοσμίως, διατηρεί την ηρεμία ενώ οι συνομιλίες για επανένωση συνεχίζονται χωρίς κατάληξη. Το μέλλον της Πράσινης Γραμμής παραμένει εντελώς αβέβαιο, κρατώντας την Κύπρο ανάμεσα στις πιο άλυτες πολιτικά υποθέσεις της Ευρώπης, πάνω από μισό αιώνα μετά από εκείνη τη μολυβιά που χώρισε το νησί.
