Οι κυπριακοί λαϊκοί χοροί είναι ζωντανές παραδόσεις που συνδέουν τους σημερινούς Κυπρίους με τη βυζαντινή κληρονομιά μέσα από χορογραφημένες κινήσεις, παραδοσιακές φορεσιές και τη συμμετοχή της κοινότητας. Τους συναντά κανείς σε γάμους, θρησκευτικά πανηγύρια, γιορτές του θερισμού και οικογενειακές συγκεντρώσεις. Ο ρόλος τους δεν περιορίζεται στη διασκέδαση, αφού δυναμώνουν τους δεσμούς της κοινότητας, δίνουν χώρο για γνωριμίες κάτω από κοινωνική επίβλεψη και εκφράζουν την πολιτισμική ταυτότητα.
Στο βασικό ρεπερτόριο ανήκουν ο συρτός και τα καρτζιλαούμα, που χορεύονται είτε από ζευγάρια αντικριστά είτε σε κυκλικό σχηματισμό. Δίπλα τους υπάρχουν και πιο ιδιαίτεροι χοροί, όπως τα τάτσια, όπου οι χορευτές ισορροπούν ποτήρια γεμάτα κρασί πάνω σε κόσκινα, και το δρεπάνι, ο χορός που προβάλλει δεξιότητες δεμένες με την αγροτική ζωή.
Παραδοσιακά, άντρες και γυναίκες χόρευαν χωριστά. Οι κοινωνικοί κανόνες περιόριζαν τις γυναίκες κυρίως στους γάμους, ενώ οι άντρες χόρευαν και σε καφενεία, αλώνια και πανηγύρια. Οι κινήσεις άφηναν περιθώριο για αυτοσχεδιασμό, αλλά πάντα μέσα στα όρια που έθετε η κοινότητα. Ο χορευτής μπορούσε να δείξει την ικανότητά του, αρκεί να μην ξεπερνούσε το μέτρο και να μην έδινε την εντύπωση υπερβολής ή επίδειξης.
Η αντικριστή παράδοση των καρτζιλαουμάτων
Τα καρτζιλαούμα ήταν ο βασικός κυπριακός χορός περίπου από το 1910 έως τη δεκαετία του 1970. Αποτελούνται από έξι μέρη και εκτελούνται από ζευγάρια που χορεύουν αντικριστά, είτε δύο άντρες είτε δύο γυναίκες. Η ονομασία προέρχεται από την τουρκική λέξη karşılama, που σημαίνει χαιρετισμός, και ταιριάζει με τη μορφή του χορού, όπου οι χορευτές στέκονται πρόσωπο με πρόσωπο και ανταποκρίνονται ο ένας στις κινήσεις του άλλου. Η ακολουθία περνά από το πρώτο, δεύτερο, τρίτο, τέταρτο, πέμπτο ή μπάλο μέρος, με μικρές αλλαγές κάθε φορά στα βήματα, στον ρυθμό και στην ένταση. Ανάμεσα στο τρίτο και το τέταρτο μέρος, οι χορευτές συνήθιζαν να λένε τσιαττιστά, την αυτοσχέδια ποιητική παράδοση που είναι χαρακτηριστική της Κύπρου.
Παρότι χορεύεται σε ζευγάρια, το καρτζιλαούμα δίνει έντονο χώρο στην προσωπική δεξιοτεχνία. Έτσι δημιουργείται μια φυσική άμιλλα, καθώς ο κάθε χορευτής προσπαθεί να δείξει ευκινησία, φαντασία και έλεγχο των κινήσεων. Ο αυτοσχεδιασμός είναι βασικό στοιχείο της κυπριακής χορευτικής παράδοσης, όμως δεν είναι ανεξέλεγκτος. Οι έμπειροι χορευτές προσθέτουν προσωπικές πινελιές χωρίς να χάνεται το αναγνωρίσιμο βασικό μοτίβο. Η κοινότητα έθετε αυστηρά όρια σε ό,τι θεωρούνταν αποδεκτό, και η υπερβολική επίδειξη προκαλούσε αποδοκιμασία αντί για θαυμασμό. Στα πιο κλειστά χωριά οι περιορισμοί ήταν ακόμη πιο αυστηροί, κάτι που δείχνει πόσο σημαντική ήταν η ισορροπία ανάμεσα στην ατομική έκφραση και στη συλλογική συνοχή.
Η στάση των χεριών στα καρτζιλαούμα ξεχωρίζει τις κυπριακές εκδοχές από άλλους παρόμοιους ελληνικούς χορούς. Τα χέρια ανοίγουν προς τα πλάγια αντί να ενώνονται με των άλλων χορευτών, ενώ ορισμένες χειρονομίες μαρτυρούν τοπικές παραλλαγές. Σε κάποια μέρη συναντά κανείς και ιδιαίτερα πατήματα, όπως χτυπήματα του ποδιού στο ίδιο σημείο με τα πόδια να σταυρώνουν εναλλάξ μπροστά, κυρίως στο δεύτερο και στο τρίτο μέρος. Αυτές οι τοπικές διαφορές λειτουργούν σχεδόν σαν χορευτικές διάλεκτοι και επιτρέπουν στους γνώστες να καταλαβαίνουν από ποιο χωριό κατάγονται οι χορευτές.
Ο κυκλικός χορός συρτός
Ο συρτός είναι ο πιο δημοφιλής ομαδικός χορός της Κύπρου. Χορεύεται από άντρες και γυναίκες μαζί, σε κύκλο ή σε σχηματισμό που θυμίζει φίδι, με τους συμμετέχοντες να κρατιούνται από τα χέρια ή από τους καρπούς. Το όνομά του προέρχεται από το ρήμα σύρω και παραπέμπει στα ομαλά, γλιστρητά βήματα που τον χαρακτηρίζουν. Ο συρτός έχει μέτρο 4/4, κάτι που τον ξεχωρίζει από τον συγγενικό καλαματιανό, ο οποίος βασίζεται σε ρυθμό 7/8 με διάταξη αργό τριών χρόνων, γρήγορο δύο χρόνων, γρήγορο δύο χρόνων.
Ο κυκλικός σχηματισμός συμβολίζει την ενότητα και την ισότητα της κοινότητας, αφού όλοι έχουν ισότιμη θέση χωρίς εμφανή ιεραρχία. Ο χορευτής στο δεξί άκρο είναι ο πρωτοχορευτής και μπορεί να αυτοσχεδιάζει με πιο εντυπωσιακές κινήσεις, ενώ οι υπόλοιποι κρατούν τα βασικά βήματα. Ο δεύτερος χορευτής τον στηρίζει κρατώντας μαζί του ένα στριμμένο μαντίλι που ενώνει τα χέρια τους, βοηθώντας τον στις στροφές και αποτρέποντας πτώσεις όταν οι κινήσεις γίνονται πιο δύσκολες. Έτσι δημιουργείται ένα σημείο εστίασης μέσα στο σύνολο του κύκλου.
Τους χορευτές συνοδεύουν μουσικοί με βιολί, λαούτο και ταμπουρίνι, δημιουργώντας γιορτινή ατμόσφαιρα σε γάμους, πανηγύρια και κοινωνικές συγκεντρώσεις. Η δομή της μουσικής καθορίζει τον ρυθμό και την εξέλιξη του χορού, ώστε οι κινήσεις να παραμένουν συγχρονισμένες ακόμη και όταν συμμετέχει πολύς κόσμος. Ο συρτός χορεύεται σε γιορτές όλο τον χρόνο και λειτουργεί σαν ο κατεξοχήν χορός που φέρνει την κοινότητα κοντά μέσα από τη συντονισμένη κίνηση.
Ιδιαίτεροι χοροί που αναδεικνύουν την ατομική δεξιοτεχνία
Ο χορός των τατσιών δοκιμάζει την ικανότητα του χορευτή να ισορροπεί ποτήρια γεμάτα κρασί πάνω σε κυκλικά κινούμενα κόσκινα, ενώ ταυτόχρονα εκτελεί σύνθετα βήματα. Παραδοσιακά χορευόταν από άντρες σε κοινωνικές συγκεντρώσεις και γάμους και απαιτούσε τόσο ευκινησία όσο και μεγάλη εξάσκηση στην ισορροπία. Κάποιοι δεξιοτέχνες κατάφερναν να κρατούν ταυτόχρονα μέχρι και 20 ποτήρια χωρίς να χυθεί σταγόνα, κερδίζοντας τον θαυμασμό όλων για την τεχνική τους. Ο χορός αυτός συνδύαζε τη διασκέδαση με την επίδειξη αντρικής ικανότητας, όπως αυτή εκτιμούνταν στην παραδοσιακή χωριάτικη κοινωνία.
Το δρεπάνι, ή χορός του δρεπανιού, γεννήθηκε από τα έθιμα του θερισμού. Οι καλύτεροι θεριστές συνήθιζαν να παίζουν με το δρεπάνι την ώρα της δουλειάς, κόβοντας τον αέρα με γρήγορες κινήσεις γύρω από το σώμα τους χωρίς να σταματούν το θέρισμα. Ο χορός μετέφερε αυτή την αγροτική επιδεξιότητα στη σκηνή, με τους χορευτές να χειρίζονται κοφτερά δρεπάνια μέσα από χορογραφημένες κινήσεις που έδειχναν τη μαστοριά τους. Η ποθέρκα, η γιορτή του θερισμού όταν τελείωναν τα τελευταία χωράφια, περιλάμβανε παιχνίδια με δρεπάνια, πειρακτικές απειλές προς τους γαιοκτήμονες και κοινά δείπνα. Ο χορός του δρεπανιού εμφανιζόταν μέχρι πρόσφατα και στις γιορτές του Κατακλυσμού, ιδιαίτερα στην Καρπασία, όπου οι μεγαλύτεροι σε ηλικία θυμούνταν ακόμη την παράδοση.
Στον χορό της κούζας οι χορευτές ισορροπούν πήλινα δοχεία στο κεφάλι τους καθώς κινούνται με τη συνοδεία παραδοσιακής μουσικής. Για να πετύχει η εκτέλεση χρειάζονται ακρίβεια και χάρη, αφού τα βήματα είναι σύνθετα και το αγγείο δεν πρέπει να πέσει. Ο χορός ξεκινά με αργές, προσεκτικές κινήσεις και σταδιακά επιταχύνεται, φανερώνοντας την εξέλιξη της δεξιοτεχνίας του χορευτή. Εμφανίζεται κυρίως σε γάμους και γιορτινές συγκεντρώσεις και αντανακλά την αντοχή και τη χαρά που χαρακτηρίζουν την κυπριακή παράδοση.
Ο διαχωρισμός των φύλων και οι κοινωνικές λειτουργίες του χορού
Από το 1910 έως τη δεκαετία του 1970, οι κοινωνικές συμβάσεις περιόριζαν αυστηρά τον χορό των γυναικών στους γάμους. Οι άντρες, αντίθετα, χόρευαν σε γαμήλια γλέντια, πανηγύρια, καφενεία τα βράδια, αλώνια και γενικά όπου συγκεντρώνονταν άντρες. Αυτός ο διαχωρισμός ακολουθούσε ένα ευρύτερο μεσογειακό πρότυπο, σύμφωνα με το οποίο ο δημόσιος χώρος ανήκε κυρίως στους άντρες, ενώ οι γυναίκες κινούνταν περισσότερο στο οικογενειακό και οικιακό περιβάλλον. Οι γυναίκες χόρευαν σε ζευγάρια, εκτελώντας καρτζιλαούμα με συγκράτηση και σοβαρότητα, συχνά χωρίς να απομακρύνονται σχεδόν καθόλου από το σημείο τους, ορίζοντας έτσι τον προσωπικό τους χώρο.
Οι θέσεις των χεριών των γυναικών διέφεραν. Άλλοτε κρατούσαν και τα δύο χέρια στη μέση, άλλοτε άφηναν τα ελεύθερα χέρια να πέφτουν χαμηλά ή να κινούνται διακριτικά στο ύψος των ώμων. Οι συγκρατημένες αυτές κινήσεις πρόβαλλαν σεμνότητα και χάρη, ενώ μέσα από τις λεπτές χειρονομίες φανερωνόταν και η επιδεξιότητα στη γυναικεία χειροτεχνία. Η αντίθεση με τις πιο δυναμικές αντρικές εκτελέσεις ενίσχυε τις πολιτισμικές αντιλήψεις για το τι θεωρούνταν πρέπουσα συμπεριφορά και σωματική έκφραση για κάθε φύλο.
Οι χοροί λειτουργούσαν και ως μέσο γνωριμίας για γάμο, πάντα όμως κάτω από το βλέμμα της κοινότητας. Έδιναν στους νέους την ευκαιρία να γνωρίσουν πιθανούς συντρόφους μέσα σε ελεγχόμενο κοινωνικό πλαίσιο. Η χορευτική ικανότητα έδειχνε στοιχεία που θεωρούνταν επιθυμητά, όπως ο σωματικός συντονισμός, η γνώση της παράδοσης και η κοινωνική θέση. Οι οικογένειες παρακολουθούσαν τους νέους την ώρα που χόρευαν για να κρίνουν αν ταίριαζαν για γαμήλιες συμμαχίες, αντιμετωπίζοντας τη χορευτική επάρκεια ως ένδειξη ευρύτερων ικανοτήτων που είχαν αξία στις αγροτικές κοινότητες.
Σύγχρονη πρακτική και διατήρηση της παράδοσης
Στη σύγχρονη Κύπρο, η παράδοση των λαϊκών χορών συνεχίζεται χάρη σε αφοσιωμένα συγκροτήματα που εμφανίζονται το Πάσχα, σε γάμους, βαφτίσια και θεματικές βραδιές ξενοδοχείων για τουρίστες. Πολλοί ερασιτέχνες ασχολούνται με τους παραδοσιακούς χορούς ως χόμπι και παράλληλα αποκτούν ένα μικρό εισόδημα από δημόσιες εμφανίσεις, συμβάλλοντας έτσι στη διατήρηση της πολιτιστικής κληρονομιάς. Σχολές χορού διδάσκουν τις παραδοσιακές χορογραφίες στα παιδιά, ώστε η γνώση να περνά στις νεότερες γενιές που αλλιώς θα μπορούσαν να χάσουν την επαφή με τις πρακτικές των προγόνων τους.
Το ετήσιο Διεθνές Φεστιβάλ Λαϊκών Χορών στο Τρίκωμο, στο τουρκοκρατούμενο τμήμα της Κύπρου, προσελκύει συγκροτήματα από όλο τον κόσμο και δίνει διεθνή προβολή στις κυπριακές παραδόσεις, ενώ ταυτόχρονα ενισχύει την πολιτισμική ανταλλαγή. Τουρκοκυπριακά συγκροτήματα λαϊκών χορών εκπροσωπούν τακτικά την Κύπρο σε διεθνή φεστιβάλ και αποσπούν επαίνους για παραστάσεις που αναδεικνύουν τη σύνθετη πολιτισμική κληρονομιά του νησιού, όπου συνυπάρχουν ελληνικά, τουρκικά και γηγενή στοιχεία.
Παρά τις προσπάθειες διατήρησης, ο παραδοσιακός χορός αντιμετωπίζει δυσκολίες εξαιτίας του εκσυγχρονισμού, της μετακίνησης προς τις πόλεις και της αλλαγής στις προτιμήσεις της ψυχαγωγίας. Όλο και περισσότεροι νέοι Κύπριοι προτιμούν σύγχρονα είδη μουσικής και χορού αντί για τις λαϊκές παραδόσεις που οι παππούδες τους ζούσαν καθημερινά. Η υποχώρηση της αγροτικής εργασίας εξαφανίζει και τα φυσικά πλαίσια όπου αυτοί οι χοροί γεννήθηκαν, όπως οι γιορτές του θερισμού που ακολουθούσαν τον ρυθμό της δουλειάς. Η μετάβαση από μια ζωντανή παράδοση σε μια συνειδητή πολιτιστική παρουσίαση δείχνει μια βαθιά αλλαγή στον κοινωνικό ρόλο και στο νόημα του χορού στη σύγχρονη κυπριακή κοινωνία.
