Η Κύπρος βιώνει μία από τις πιο έντονες κρίσεις λειψυδρίας στην Ευρώπη, με τα φράγματα στις αρχές του 2026 να βρίσκονται περίπου στο 12 τοις εκατό της χωρητικότητάς τους. Τα 108 φράγματα και ταμιευτήρες του νησιού, που κατασκευάστηκαν από τη δεκαετία του 1980 για να συγκρατούν τις χειμερινές βροχές, κρατούν σήμερα μόλις 35 εκατομμύρια κυβικά μέτρα νερού, έναντι 75 εκατ. την ίδια περίοδο το 2025.
Η κλιματική αλλαγή έχει επιταχύνει τους κύκλους ξηρασίας: από μία φορά κάθε 20 χρόνια πριν το 2007, σχεδόν κάθε δύο χρόνια έκτοτε. Το υδρολογικό έτος 2024-2025 ήταν από τα ξηρότερα από το 1878, με συνολικές βροχοπτώσεις μόλις 312,5 χιλιοστά. Ο Ιανουάριος του 2025 κατέγραψε τη χαμηλότερη μηνιαία βροχόπτωση σχεδόν τριών δεκαετιών.
Η κρίση ανάγκασε τη χώρα να στηριχθεί σε μεγάλο βαθμό στην αφαλάτωση, που σήμερα καλύπτει περίπου το 70 τοις εκατό του πόσιμου νερού. Μόνο για το 2026, η κυβέρνηση έχει δεσμεύσει 196 εκατ. ευρώ για υδατικά μέτρα, εκ των οποίων 140 εκατ. ευρώ αφορούν ειδικά την αγορά νερού αφαλάτωσης.
Από τα φράγματα στην τεχνολογία αφαλάτωσης
Η Κύπρος μπήκε δυναμικά στην αφαλάτωση το 1997, με μονάδα αντίστροφης όσμωσης 20.000 κ.μ. την ημέρα στη Δεκέλεια. Λόγω της ξηρασίας, η δυναμικότητα διπλασιάστηκε γρήγορα στα 40.000 κ.μ. ημερησίως. Από τότε άλλαξε ριζικά η στρατηγική του νησιού για το νερό.
Μέχρι τότε, η υδροδότηση στηριζόταν σχεδόν αποκλειστικά στην αποθήκευση σε φράγματα και στην άντληση υπόγειων υδάτων από γεωτρήσεις. Το 1991 αντλήθηκαν 36,3 εκατ. κ.μ. νερού, με το 34 τοις εκατό από φράγματα και 66 τοις εκατό από υδροληψίες. Το 2005, η συνολική εκμετάλλευση έφτασε τα 73,3 εκατ. κ.μ., με το 42 τοις εκατό να προέρχεται πλέον από μονάδες αφαλάτωσης.
Η μεγάλη ξηρασία του 2008 έδειξε καθαρά πόσο κρίσιμες είναι οι υποδομές αφαλάτωσης. Εκείνη τη χρονιά αντλήθηκαν συνολικά 62,5 εκατ. κ.μ. νερού, με το 52 τοις εκατό να παράγεται από αφαλάτωση, ενώ τα φράγματα κάλυψαν μόλις το 24 τοις εκατό.
Η κατάσταση έγινε τόσο οριακή που η Κύπρος εισήγαγε 8 εκατ. κ.μ. νερού από την Ελλάδα, πληρώνοντας 35 εκατ. ευρώ μόνο για τη μεταφορά, επιπλέον 4,4 εκατ. ευρώ για το ίδιο το νερό και 1,6 εκατ. ευρώ για λιμενικές υποδομές. Το συνολικό κόστος ανά κυβικό μέτρο ήταν περίπου πενταπλάσιο σε σχέση με την αφαλάτωση, αποδεικνύοντας ότι, παρότι δαπανηρή, η αφαλάτωση είναι οικονομικότερη λύση από τις επείγουσες εισαγωγές νερού.
Σήμερα λειτουργούν πέντε μεγάλες μόνιμες μονάδες αφαλάτωσης σε Δεκέλεια, Λάρνακα, Βασιλικό, Επισκοπή και Πάφο, μαζί με 24 μικρότερες. Η συνολική ονομαστική δυναμικότητα ανέρχεται περίπου σε 235.000 κ.μ. την ημέρα.
Η Κύπρος κατατάσσεται όγδοη στην Ευρώπη σε παραγωγή νερού αφαλάτωσης, συνεισφέροντας το 8 τοις εκατό της ευρωπαϊκής παραγωγής. Η Ισπανία προηγείται με 765 μονάδες και 5 εκατ. κ.μ. ημερήσιας παραγωγής, ακολουθεί η Ιταλία με 9 τοις εκατό και η Κύπρος με 8 τοις εκατό.
Έκτακτη ενίσχυση και κινητές μονάδες
Το 2024 και το 2025 η κρίση βάθυνε και επιβλήθηκαν άμεσα μέτρα. Τον Μάιο του 2025 έφθασαν 13 κινητές μονάδες αφαλάτωσης από τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα με το πλοίο Princess Nabiha. Συνολικά τα ΗΑΕ παρείχαν δωρεάν 14 μονάδες στο πλαίσιο διμερούς συμφωνίας, προσθέτοντας περίπου 15.000 κ.μ. ημερήσιας δυναμικότητας.
Οι κινητές μονάδες τοποθετήθηκαν σε περιοχές με οξείες ελλείψεις. Μέχρι τα τέλη Ιουνίου 2025, 12 μονάδες εγκαταστάθηκαν στη Μονή στη Λεμεσό. Δύο ακόμη τοποθετήθηκαν στον Γαρύλλη και στην περιοχή του λιμανιού.
Η Πάφος αντιμετώπισε ιδιαίτερα μεγάλες ελλείψεις μετά τη βλάβη της μόνιμης μονάδας στο Κούκλια, η οποία παρήγαγε 15.000 κ.μ. ημερησίως. Στο ίδιο σημείο εγκαταστάθηκε προσωρινή μονάδα δυναμικότητας 1.350 κ.μ. την ημέρα.
Μεγαλύτερη κινητή μονάδα στην Κισσόνεργα, ισχύος 10.000 κ.μ., τέθηκε σε λειτουργία τον Σεπτέμβριο του 2025. Πρόσθετες μικρότερες μονάδες με συνολική παραγωγή 2.000 κ.μ. ημερησίως λειτούργησαν έως τον Ιούλιο για την αιχμή του καλοκαιριού. Η μονάδα στο Κούκλια αναμενόταν να επανεκκινήσει τον Αύγουστο του 2025, ενώ μέχρι τότε το βάρος της υδροδότησης σήκωναν γεωτρήσεις και οι εγκαταστάσεις επεξεργασίας στην Ανάρτα και την Κανναβιού.
Στόχος της κυβέρνησης είναι μέχρι το τέλος του 2026 να λειτουργούν εννέα νέες μονάδες αφαλάτωσης. Τέσσερις κινητές κατασκευάστηκαν μέσα στο 2025, ενώ δύο μόνιμες προγραμματίζονται να ολοκληρωθούν μέσα στην επόμενη πενταετία.
Παράλληλα εξετάζεται η κατασκευή δύο νέων μόνιμων μονάδων στην ανατολική Λεμεσό και στην ελεύθερη επαρχία Αμμοχώστου, με προϋπολογισμό περίπου 80 εκατ. ευρώ η καθεμία. Ωστόσο, και οι δύο τοποθεσίες έχουν δυσκολίες: στη Λεμεσό υπάρχουν ζητήματα ιδιοκτησίας γης, ενώ στην Αμμόχωστο οι πιθανοί χώροι είναι είτε προστατευόμενες περιοχές είτε παραλίες, περιορίζοντας τις επιλογές.
Η αγροτική κρίση και ο περιορισμός στην άρδευση
Οι αγρότες σηκώνουν το μεγαλύτερο βάρος της λειψυδρίας. Το Τμήμα Αναπτύξεως Υδάτων ενημέρωσε ότι η παροχή νερού άρδευσης το 2025 θα μειωθεί κατά 50 τοις εκατό σε σχέση με το 2024.
Σε ορισμένες επαρχίες η μείωση έφτασε το 30 τοις εκατό σε σύγκριση με την προηγούμενη χρονιά. Το υπουργείο διέθεσε μόλις 60 εκατ. κ.μ. για άρδευση το 2025, όταν οι ανάγκες των αγροτών ανέρχονται σε 106 εκατ. κ.μ. ετησίως. Στην επαρχία Πάφου επιβλήθηκε οριζόντια μείωση 30 τοις εκατό, ενώ τα γήπεδα γκολφ έλαβαν μόνο το 30 τοις εκατό των εγκεκριμένων ποσοτήτων του 2024.
Τον Ιούνιο του 2024 αγρότες διαδήλωσαν στην Πάφο, προειδοποιώντας ότι οι συνεχιζόμενοι περιορισμοί θα τους αναγκάσουν να εγκαταλείψουν καλλιέργειες. Αγρότες με δεκαετίες εμπειρίας, όπως ο Αfxentis Kalogirou που καλλιεργεί μήλα και εποχικά προϊόντα -μαρούλια, ντομάτες, πεπόνια- στη νοτιοδυτική Κύπρο, εξέφρασαν έντονη ανησυχία για τη βιωσιμότητα του κλάδου.
Το Υπουργείο Γεωργίας προγραμμάτισε συναντήσεις με αγροτικές οργανώσεις για αναζήτηση λύσεων, όμως το βασικό ζήτημα παραμένει: δεν επαρκεί το νερό ούτε για την ύδρευση ούτε για την αγροτική παραγωγή.
Η κυβέρνηση έχει δρομολογήσει εθνικό επενδυτικό σχέδιο 1,17 δισ. ευρώ με 93 έργα για ολοκληρωμένα δίκτυα ύδρευσης και άρδευσης. Από αυτά, 33 θεωρούνται ύψιστης προτεραιότητας και ήδη κατασκευάζονται. Ωστόσο, οι μακροπρόθεσμες αυτές παρεμβάσεις δεν λύνουν το άμεσο πρόβλημα των αγροτών που χρειάζονται νερό στη φετινή καλλιεργητική περίοδο.
Περιβαλλοντικές ανησυχίες για την απόρριψη άλμης
Η ταχεία αύξηση της αφαλάτωσης φέρνει και περιβαλλοντικά ζητήματα, κυρίως ως προς τη διάθεση της άλμης. Οι μονάδες επιστρέφουν στη θάλασσα πολύ συμπυκνωμένο αλμυρό νερό, που μπορεί να βλάψει τα θαλάσσια οικοσυστήματα αν δεν διαχειρίζεται σωστά.
Το 2025 προέκυψαν αντιδράσεις με τον σχεδιασμό κινητής μονάδας στη Μαζωτό. Ο Χαράλαμπος Θεοπέμπτου, πρόεδρος της Κοινοβουλευτικής Επιτροπής Περιβάλλοντος, ανέφερε το παράδειγμα της Δεκέλειας, όπου η απόρριψη άλμης προκάλεσε μετρήσιμες επιπτώσεις στα λιβάδια Ποσειδωνίας (Posidonia oceanica), είδος που υπάρχει και στη Μαζωτό.
Η ορθή περιβαλλοντική διαχείριση απαιτεί μέτρα όπως μακριούς διάτρητους αγωγούς που διαχέουν την άλμη σε ευρύτερη περιοχή, ώστε να μην δημιουργούνται θύλακες υπερβολικής αλατότητας. Ο Θεοπέμπτου προειδοποίησε ότι η κακή διαχείριση μπορεί να καταστρέψει τα θαλάσσια οικοσυστήματα.
Εξέφρασε επίσης ανησυχία για την ποιότητα και την αυστηρότητα των μελετών περιβαλλοντικών επιπτώσεων σε κρατικά έργα αφαλάτωσης, σημειώνοντας ότι, παρά τις πρόσφατες αλλαγές στη νομοθεσία για εκπαίδευση των μελετητών και κυρώσεις για ψευδή στοιχεία, τα κενά παραμένουν.
Κοινοτικές ομάδες θέτουν και ζήτημα για τον αυξανόμενο ρόλο ιδιωτών στο υδατικό σύστημα. Από τον Μάρτιο του 2025 «τρέχει» σχέδιο επιχορήγησης 3 εκατ. ευρώ για μικρές ιδιωτικές μονάδες έως 1.500 κ.μ. την ημέρα, κυρίως για ξενοδοχεία και τοπικές αρχές.
Οι επικριτές ανησυχούν για τις διαδικασίες διαβούλευσης, τις περιβαλλοντικές μελέτες και τις αποφάσεις κατανομής νερού. Το Τμήμα Αναπτύξεως Υδάτων απάντησε ότι καμία μονάδα δεν μπορεί να ορίζει τιμές ή να διαθέτει νερό αυτόνομα, καθώς όλες λειτουργούν υπό εθνικά σχέδια ασφάλειας.
Γιατί η Κύπρος χρειάζεται νέα στρατηγική νερού
Η κρίση αναδεικνύει τα όρια της μονοδιάστατης προσέγγισης με επίκεντρο την αφαλάτωση. Παρότι διασφαλίζει το πόσιμο νερό, αντιμετωπίζει κυρίως τα συμπτώματα και όχι τις ρίζες του προβλήματος.
Οι προβολές για το κλίμα δείχνουν περαιτέρω επιδείνωση. Μελέτες εκτιμούν ζημιές έως 29 δισ. ευρώ ως το 2050 σε μεταφορές, ενέργεια, γεωργία, κτηνοτροφία και τουρισμό αν δεν αλλάξει πορεία η χώρα. Την ίδια ώρα, οι πόλεις μας είναι σχεδιασμένες ώστε το νερό της βροχής να χάνεται, ενώ θα μπορούσε να συλλέγεται και να αξιοποιείται.
Η στρατηγική της κυβέρνησης δείχνει τόσο την αναγκαιότητα όσο και το κόστος της αφαλάτωσης σε περιβάλλον λειψυδρίας. Η Κύπρος εξασφάλισε την ύδρευση ακόμη και σε συνθήκες παρατεταμένης ξηρασίας, επεκτείνοντας επιθετικά τη δυναμικότητα των μονάδων.
Όμως αυτή η επιτυχία έχει βαρύ τίμημα: υψηλές δαπάνες, περιβαλλοντικούς κινδύνους από την άλμη και συνεχή ευαλωτότητα στο κόστος ενέργειας.
Το επόμενο βήμα για την υδατική ασφάλεια της Κύπρου είναι ο συνδυασμός της αφαλάτωσης με σοβαρή διαχείριση ζήτησης, επισκευές και εκσυγχρονισμό δικτύων για μείωση απωλειών, αστική συλλογή όμβριων και αναβάθμιση της αποδοτικότητας στην άρδευση. Χωρίς αυτά τα συμπληρωματικά μέτρα, η χώρα θα συνεχίσει να δαπανά εκατοντάδες εκατομμύρια τον χρόνο για να «παράγει» νερό, ενώ οι βροχές θα καταλήγουν αναξιοποίητες στη Μεσόγειο.
