Η Κρατική Πινακοθήκη Σύγχρονης Τέχνης λειτουργεί σε δύο βασικούς χώρους στη Λευκωσία και αποτελεί τον σημαντικότερο θεσμό της Κύπρου για τη μοντέρνα και σύγχρονη τέχνη. Το αρχικό κτίριο βρίσκεται στη γωνία της λεωφόρου Στασίνου και της οδού Κρήτης, σε ένα όμορφα αποκατεστημένο κτίσμα αποικιακού ρυθμού.
Ο δεύτερος χώρος, γνωστός ως ΣΠΕΛ, άνοιξε για πρώτη φορά στο κοινό στις 31 Ιανουαρίου 2019, ύστερα από εκτεταμένες εργασίες ανακαίνισης σε ένα μοντερνιστικό κτίριο στην οδό Αμμοχώστου, κοντά στην ιστορική Πύλη Αμμοχώστου.
Και οι δύο πινακοθήκες φιλοξενούν πίνακες και γλυπτά Κυπρίων καλλιτεχνών του 20ού και του 21ου αιώνα. Ο θεσμός υπάγεται στις Πολιτιστικές Υπηρεσίες του Υπουργείου Παιδείας και Πολιτισμού και προορίζεται να ενταχθεί στο υπό σχεδιασμό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης Κύπρου, γνωστό ως MOCA Cyprus. Η πινακοθήκη διατηρεί αρχεία με βιογραφικά και βιβλιογραφικά στοιχεία καλλιτεχνών, αρχείο διαφανειών και φωτογραφικό αρχείο.
Ιστορικό υπόβαθρο
Το κτίριο ΣΠΕΛ στεγάζει έργα σύγχρονης τέχνης από την Κρατική Συλλογή, ξεκινώντας από τη δεκαετία του 1950 και έπειτα, μαζί με έργα που αξιοποιούν μη συμβατικά μέσα και νέες μορφές έκφρασης. Η συλλογή καταγράφει τη βαθιά αλλαγή που γνώρισε η κυπριακή τέχνη κατά τη μετάβαση του νησιού από τη βρετανική αποικιοκρατία στην ανεξαρτησία του 1960.
Οι δεκαετίες του 1950 και του 1960 ήταν καθοριστικές. Τότε οι Κύπριοι καλλιτέχνες επιδίωξαν να συνδεθούν με τα διεθνή καλλιτεχνικά ρεύματα, διαμορφώνοντας ταυτόχρονα τη δική τους ξεχωριστή φωνή. Οι δημιουργοί αυτής της γενιάς πειραματίστηκαν με την αφαίρεση, έφεραν παραδοσιακά κυπριακά μοτίβα σε σύγχρονα συμφραζόμενα και αμφισβήτησαν τις καθιερωμένες καλλιτεχνικές ιεραρχίες.
Στη συλλογή συναντά κανείς έργα που ξεκινούν από παραστατική ζωγραφική και φτάνουν έως αφηρημένες συνθέσεις, γλυπτά, μικτές τεχνικές και πειραματικές εγκαταστάσεις. Η πινακοθήκη διαφυλάσσει πολύτιμα τεκμήρια για το πώς η Κύπρος συμμετείχε στους ευρύτερους καλλιτεχνικούς διαλόγους της Μεσογείου και της Ευρώπης κατά το δεύτερο μισό του 20ού αιώνα.
Ο Χριστόφορος Σάββα και η κληρονομιά του
Ο Χριστόφορος Σάββα γεννήθηκε στις 8 Ιουνίου 1924 στο χωριό Μαραθόβουνος, στη Μεσαορία. Αφού υπηρέτησε στο Κυπριακό Σύνταγμα του βρετανικού στρατού από το 1943 έως το 1946, μετακόμισε στο Λονδίνο το 1947 και φοίτησε στη St. Martin’s School of Art, στη Central School of Art και στη συνέχεια στη Heatherley’s School of Fine Art, από το 1948 έως το 1954.
Τον Ιούνιο του 1956 πήγε στο Παρίσι, όπου σπούδασε στην Académie Montparnasse κοντά στον André Lhote. Τον Μάιο του 1960, ο Χριστόφορος Σάββα και ο Ουαλός καλλιτέχνης Glyn Hughes ίδρυσαν την Γκαλερί Απόφαση, η οποία εξελίχθηκε σε επίκεντρο της πολιτιστικής ζωής στο πρώτο μισό της δεκαετίας του 1960.
Στον χώρο αυτό παρουσιάζονταν εκθέσεις, διαλέξεις, θεατρικές παραστάσεις – ανάμεσά τους και οι πρώτες στην Κύπρο έργων του Ιονέσκο και του Μπέκετ – προβολές ταινιών και συζητήσεις. Τον Ιούνιο του 1968 εκπροσώπησε την Κύπρο, μαζί με άλλους πέντε καλλιτέχνες, στην 34η Μπιενάλε της Βενετίας.
Ο Σάββα πέθανε λίγες μόλις εβδομάδες μετά τα εγκαίνια, σε ηλικία 44 ετών. Το έργο του εκτείνεται από τη ζωγραφική και τη γλυπτική έως πειραματισμούς με σύρμα, τσιμέντο και υπολείμματα υφασμάτων, ενώ ασχολήθηκε ακόμη με τον σχεδιασμό επίπλων και παρεμβάσεις στον αρχιτεκτονικό χώρο.
Σημαντικά έργα της συλλογής
Οι Στυμφαλίδες Όρνιθες του 1960, διαστάσεων 104 x 147 εκ., είναι ένας από τους σημαντικότερους πίνακες της κυπριακής τέχνης και ανήκει στη συλλογή της Κρατικής Πινακοθήκης. Το έργο εμπνέεται από τον ελληνικό μύθο του έκτου άθλου του Ηρακλή για τον Ευρυσθέα, όταν ο ήρωας έπρεπε να αντιμετωπίσει τα καταστροφικά πουλιά που ερήμωναν την όχθη του έλους της Στυμφαλίας στην Αρκαδία.
Ο Σάββα λειτούργησε ως καταλύτης για την εισαγωγή και τη διάδοση της αφηρημένης τέχνης στην Κύπρο, βρίσκοντας παράλληλα κοινούς τόπους ανάμεσα στην κυπριακή και τη διεθνή καλλιτεχνική δημιουργία. Η πινακοθήκη διαθέτει επίσης τσιμεντοανάγλυφα, υφασματογραφίες και καρφοανάγλυφα, που φανερώνουν τη δημιουργική και πρωτοποριακή χρήση των υλικών από τον καλλιτέχνη.
Στα τσιμεντένια γλυπτά του χρησιμοποιούσε θρυμματισμένες πέτρες και πλακάκια για χρώμα, ενώ κάποιες φορές πρόσθετε πέτρες, γυαλί ή ξύλο. Πολλά από τα υλικά προέρχονταν από εργοτάξια της Λευκωσίας. Η ποικιλία των μορφών, αλλά και το εύρος των θεμάτων και των αναφορών στο έργο του, τον ξεχώρισαν τόσο από την προηγούμενη γενιά όσο και από τους σύγχρονούς του.
Πολιτιστικά προγράμματα και ερευνητικές δραστηριότητες
Η πινακοθήκη διαθέτει βιβλιοθήκη τέχνης με εκδόσεις για την ιστορία και τη θεωρία της τέχνης, καταλόγους από σημαντικές διεθνείς εκθέσεις και μονογραφίες σπουδαίων ιστορικών και σύγχρονων καλλιτεχνών. Παράλληλα, οργανώνει εκπαιδευτικά προγράμματα για σχολικές ομάδες και για το ευρύ κοινό. Οι ομαδικές ξεναγήσεις προσφέρονται δωρεάν, κατόπιν επικοινωνίας με τις Πολιτιστικές Υπηρεσίες του Υπουργείου Παιδείας και Πολιτισμού.
Ο θεσμός διοργανώνει περιοδικές εκθέσεις παράλληλα με τις παρουσιάσεις της μόνιμης συλλογής του. Το 2019, το κτίριο ΣΠΕΛ εγκαινιάστηκε με μια μεγάλη αναδρομική έκθεση αφιερωμένη στον Χριστόφορο Σάββα, σε επιμέλεια του Jacopo Crivelli Visconti, η οποία συνέπεσε με τη συμμετοχή της Κύπρου στην 58η Μπιενάλε της Βενετίας, αφιερωμένη στον ίδιο καλλιτέχνη.
Καθ’ όλη τη διάρκεια του χρόνου φιλοξενούνται εργαστήρια, διαλέξεις και πολιτιστικές εκδηλώσεις. Στο πωλητήριο του μουσείου διατίθενται κατάλογοι εκθέσεων, μονογραφίες και εκδόσεις τέχνης. Η πινακοθήκη ενθαρρύνει τον ουσιαστικό διάλογο γύρω από την τέχνη και τον πολιτισμό, ενώ ταυτόχρονα διαφυλάσσει, μελετά και προβάλλει την κυπριακή καλλιτεχνική δημιουργία του 20ού και του 21ου αιώνα, τόσο στην Κύπρο όσο και στο εξωτερικό.
Η σύγχρονη σημασία της στην κυπριακή κουλτούρα
Η Κρατική Πινακοθήκη λειτουργεί ως σημείο αναφοράς τόσο για καταξιωμένους όσο και για νεότερους Κύπριους καλλιτέχνες. Καλλιεργεί συζητήσεις γύρω από τη δημιουργικότητα, την καινοτομία και την πολιτισμική ταυτότητα μέσα σε ένα μετααποικιακό πλαίσιο. Η συλλογή δείχνει πώς η Κύπρος χάραξε τη δική της καλλιτεχνική πορεία, αντιμετωπίζοντας την πολύπλοκη κληρονομιά της βρετανικής κυριαρχίας, το τραύμα των διακοινοτικών συγκρούσεων και τη διαίρεση του νησιού μετά το 1974.
Η πινακοθήκη διατηρεί έργα που αποτυπώνουν αυτές τις ιστορικές εντάσεις, αλλά ταυτόχρονα αναδεικνύει την καλλιτεχνική αξία πέρα από πολιτικές αφηγήσεις. Η προγραμματισμένη μετεξέλιξή της σε MOCA Cyprus εκφράζει την προσπάθεια δημιουργίας ενός μουσείου σύγχρονης τέχνης διεθνών προδιαγραφών, που θα λειτουργεί με νέα οργανωτική δομή και νέο νομικό πλαίσιο.
Στο ενιαίο αυτό σχήμα αναμένεται να ενταχθεί και το Μουσείο Κώστα Αργυρού στη Μαζωτό, μαζί με τους δύο χώρους της Λευκωσίας. Η πινακοθήκη συμμετέχει στα ευρύτερα ευρωπαϊκά δίκτυα θεσμών σύγχρονης τέχνης, διατηρώντας παράλληλα τον ιδιαίτερο προσανατολισμό της στην κυπριακή καλλιτεχνική παραγωγή.
Επίσκεψη στους χώρους της πινακοθήκης
Η αρχική πινακοθήκη στη λεωφόρο Στασίνου λειτουργεί από Δευτέρα έως Παρασκευή 10:00 με 16:45 και το Σάββατο 10:00 με 12:45. Παραμένει κλειστή τον Αύγουστο και στις δημόσιες αργίες. Η είσοδος είναι ελεύθερη.
Υπάρχει χώρος στάθμευσης δίπλα στην πινακοθήκη, καθώς και σε κοντινή απόσταση με τα πόδια στο δημοτικό πάρκο της τάφρου Ντ’ Αβίλα. Ο χώρος είναι προσβάσιμος σε χρήστες αναπηρικών αμαξιδίων. Το παράρτημα ΣΠΕΛ στην οδό Αμμοχώστου βρίσκεται κοντά στην Πύλη Αμμοχώστου, μία από τις κύριες εισόδους της παλιάς Λευκωσίας, και μπορεί κανείς να φτάσει εύκολα με τα πόδια από τα περισσότερα σημεία της παλιάς πόλης. Οι περισσότεροι επισκέπτες χρειάζονται περίπου μία έως δύο ώρες για να δουν τα εκθέματα που αναπτύσσονται σε πολλούς ορόφους.
Οι αίθουσες της πινακοθήκης είναι φωτεινές και ανοιχτές, δημιουργώντας τις κατάλληλες συνθήκες για ουσιαστική επαφή με τα έργα. Πολλοί επισκέπτες θεωρούν ιδιαίτερα εντυπωσιακό τον δεύτερο όροφο της κεντρικής πινακοθήκης. Το προσωπικό έχει καλή γνώση της ιστορίας της τέχνης και μπορεί να δώσει πληροφορίες για τα έργα και τους καλλιτέχνες που παρουσιάζονται. Η γειτνίαση με όμορφα πάρκα κάνει τον χώρο ακόμη πιο ελκυστικό ως πολιτιστικό προορισμό.
Γιατί αυτός ο θεσμός έχει σημασία
Η Κρατική Πινακοθήκη Σύγχρονης Τέχνης διαφυλάσσει ένα κρίσιμο κεφάλαιο της μεσογειακής ιστορίας της τέχνης, το οποίο διαφορετικά θα μπορούσε να μείνει στο περιθώριο των ευρύτερων αφηγήσεων που κυριαρχούνται από τα δυτικοευρωπαϊκά και αμερικανικά κινήματα.
Ο θεσμός αναδεικνύει τον τρόπο με τον οποίο καλλιτέχνες από μικρά νησιωτικά κράτη συνέβαλαν στους διαλόγους της μοντέρνας και της σύγχρονης τέχνης, αναπτύσσοντας ταυτόχρονα ιδιαίτερες προσεγγίσεις, επηρεασμένες από το δικό τους γεωγραφικό, πολιτικό και πολιτισμικό περιβάλλον.
Το έργο του Χριστόφορου Σάββα είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο η Κύπρος συμμετείχε στις διεθνείς καλλιτεχνικές τάσεις χωρίς να τις μιμείται απλώς. Η πινακοθήκη καταγράφει την εμφάνιση μιας σύγχρονης εικαστικής σκηνής σε ένα νεοσύστατο ανεξάρτητο κράτος, το οποίο δεν διέθετε ακόμη καθιερωμένα θεσμικά πλαίσια για την παραγωγή και την παρουσίαση της τέχνης.
Κάνοντας αυτές τις συλλογές ελεύθερα προσβάσιμες στο κοινό, η πινακοθήκη δίνει στους Κυπρίους τη δυνατότητα να γνωρίσουν τη δική τους καλλιτεχνική κληρονομιά και να κατανοήσουν πώς διαμορφώθηκε η πολιτισμική τους ταυτότητα μέσα από την οπτική έκφραση. Η σχεδιαζόμενη εξέλιξη σε MOCA Cyprus δείχνει τη δέσμευση να ενισχυθεί ο ρόλος της σύγχρονης τέχνης στην εθνική πολιτιστική ζωή και στη διεθνή καλλιτεχνική ανταλλαγή.
