Η Κρατική Πινακοθήκη Σύγχρονης Τέχνης λειτουργεί από δύο κύριες τοποθεσίες στη Λευκωσία και αποτελεί τον πρωταρχικό θεσμό της Κύπρου για τη μοντέρνα και σύγχρονη τέχνη. Το αρχικό κτίριο βρίσκεται στη γωνία της λεωφόρου Στασίνου και της οδού Κρήτης, σε μια όμορφα ανακαινισμένη αποικιακού στιλ κατασκευή.
Το δεύτερο παράρτημα, γνωστό ως ΣΠΕΛ, άνοιξε για πρώτη φορά στο κοινό στις 31 Ιανουαρίου 2019, μετά από εκτεταμένες ανακαινίσεις ενός μοντερνιστικού κτιρίου στην οδό Αμμοχώστου, κοντά στην ιστορική Πύλη Αμμοχώστου.
Και οι δύο πινακοθήκες φιλοξενούν ζωγραφικά έργα και γλυπτά Κυπρίων καλλιτεχνών του 20ού και 21ου αιώνα. Ο θεσμός υπάγεται στις Πολιτιστικές Υπηρεσίες του Υπουργείου Παιδείας και Πολιτισμού και αναμένεται να ενταχθεί στο σχεδιαζόμενο Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης της Κύπρου, γνωστό ως MOCA Cyprus. Η πινακοθήκη διατηρεί αρχεία με βιογραφικά και βιβλιογραφικά στοιχεία καλλιτεχνών, αρχείο διαφανειών και φωτογραφικό αρχείο.
Ιστορικό Υπόβαθρο
Το κτίριο του ΣΠΕΛ φιλοξενεί σύγχρονα έργα τέχνης από την Κρατική Συλλογή, ξεκινώντας από τη δεκαετία του 1950 και μετά, συμπεριλαμβανομένων έργων που χρησιμοποιούν μη συμβατικά και νέα μέσα. Η συλλογή τεκμηριώνει τη δραματική μεταμόρφωση της κυπριακής τέχνης κατά τη μετάβαση του νησιού από τη βρετανική αποικιακή κυριαρχία στην ανεξαρτησία το 1960.
Οι δεκαετίες του 1950 και του 1960 σηματοδότησαν μια κρίσιμη περίοδο κατά την οποία οι Κύπριοι καλλιτέχνες επιδίωξαν να ευθυγραμμιστούν με τα διεθνή καλλιτεχνικά κινήματα, αναπτύσσοντας παράλληλα τη δική τους ξεχωριστή φωνή. Οι καλλιτέχνες αυτής της γενιάς πειραματίστηκαν με την αφαίρεση, ενσωμάτωσαν παραδοσιακά κυπριακά μοτίβα σε σύγχρονα πλαίσια και αμφισβήτησαν τις καθιερωμένες καλλιτεχνικές ιεραρχίες.
Η συλλογή περιλαμβάνει έργα που κυμαίνονται από εικονιστικές ζωγραφιές έως αφηρημένες συνθέσεις, γλυπτά, έργα μικτής τεχνικής και πειραματικές εγκαταστάσεις. Η πινακοθήκη διατηρεί μαρτυρίες για το πώς η Κύπρος συμμετείχε στους ευρύτερους μεσογειακούς και ευρωπαϊκούς καλλιτεχνικούς διαλόγους κατά το δεύτερο μισό του 20ού αιώνα.
Χριστόφορος Σάββα και η Κληρονομιά του
Ο Χριστόφορος Σάββα γεννήθηκε στις 8 Ιουνίου 1924 στο χωριό Μαραθοβούνος της Μεσαορίας. Αφού υπηρέτησε στο Κυπριακό Σύνταγμα του Βρετανικού Στρατού από το 1943 έως το 1946, μετακόμισε στο Λονδίνο το 1947 και φοίτησε στη St. Martin’s School of Art, στη Central School of Art και στη συνέχεια στη Heatherley’s School of Fine Art από το 1948 έως το 1954.
Τον Ιούνιο του 1956 ταξίδεψe στο Παρίσι, όπου σπούδασε στην Académie Montparnasse υπό τον André Lhote. Τον Μάιο του 1960, ο Χριστόφορος Σάββα και ο Ουαλός καλλιτέχνης Glyn Hughes ίδρυσαν τη Γκαλερί Απόφασις, η οποία έγινε το επίκεντρο της πολιτιστικής δραστηριότητας στο πρώτο μισό της δεκαετίας του 1960.
Η γκαλερί φιλοξένησε εκθέσεις, διαλέξεις, θεατρικές παραστάσεις – συμπεριλαμβανομένων των πρώτων παραστάσεων στην Κύπρο έργων του Ionesco και του Beckett – προβολές ταινιών και συζητήσεις. Τον Ιούνιο του 1968 εκπροσώπησε την Κύπρο μαζί με πέντε άλλους καλλιτέχνες στην 34η Μπιενάλε της Βενετίας.
Ο Σάββα πέθανε λίγες εβδομάδες μετά τα εγκαίνια, σε ηλικία 44 ετών. Το έργο του κυμαινόταν από ζωγραφική έως γλυπτική, πειραματισμούς με σύρμα, τσιμέντο και υπολείμματα υφασμάτων, καθώς και εμβάθυνση στο σχεδιασμό επίπλων και αρχιτεκτονικές παρεμβάσεις.
Σημαντικά Έργα της Συλλογής
Τα Στυμφαλίδα Πουλιά του 1960, με διαστάσεις 104 x 147 εκ., είναι ένα από τα σημαντικότερα έργα της κυπριακής τέχνης και ανήκει στη συλλογή της Κρατικής Πινακοθήκης. Ο πίνακας αντλεί έμπνευση από τον ελληνικό μύθο του έκτου άθλου του Ηρακλή για τον Ευρυσθέα, όπου ο ήρωας έπρεπε να αντιμετωπίσει καταστροφικά πουλιά που ερήμωναν τις όχθες ενός στυμφαλικού βάλτου στην Αρκαδία.
Ο Σάββα έπαιξε καταλυτικό ρόλο στην εισαγωγή και διάδοση της αφηρημένης τέχνης στην Κύπρο, βρίσκοντας κοινά σημεία ανάμεσα στην κυπριακή και τη διεθνή τέχνη. Η πινακοθήκη φιλοξενεί επίσης ανάγλυφα από τσιμέντο, υφασματογραφίες και ανάγλυφα με καρφίτσες που αποδεικνύουν την καινοτόμο χρήση υλικών από τον καλλιτέχνη.
Τα γλυπτά του από τσιμέντο ενσωμάτωναν θρυμματισμένα πετρώματα και πλακάκια για χρώμα, προσθέτοντας μερικές φορές πέτρες, γυαλί ή ξύλο, με υλικά που προέρχονταν από εργοτάξια γύρω από τη Λευκωσία. Η ποικιλία των στυλ και το ευρύ φάσμα θεμάτων και αναφορών στο έργο του τον ξεχώριζαν τόσο από την προηγούμενη γενιά όσο και από τους συγχρόνους του.
Πολιτιστικά Προγράμματα και Ερευνητικές Δραστηριότητες
Η πινακοθήκη διαθέτει βιβλιοθήκη τέχνης με εκδόσεις για την ιστορία και τη θεωρία της τέχνης, καταλόγους από μεγάλες διεθνείς εκθέσεις τέχνης και μονογραφίες σημαντικών ιστορικών και σύγχρονων καλλιτεχνών. Εκπαιδευτικά προγράμματα απευθύνονται σε σχολικές ομάδες και το ευρύ κοινό. Δωρεάν ξεναγήσεις για ομάδες επισκεπτών πραγματοποιούνται μετά από επικοινωνία με τις Πολιτιστικές Υπηρεσίες του Υπουργείου Παιδείας και Πολιτισμού.
Ο θεσμός οργανώνει προσωρινές εκθέσεις παράλληλα με τις μόνιμες συλλογές του. Το 2019, το κτίριο του ΣΠΕΛ εγκαινιάστηκε με μια μεγάλη αναδρομική έκθεση του Χριστόφορου Σάββα, επιμέλεια Jacopo Crivelli Visconti, η οποία συνέπεσε με τη συμμετοχή της Κύπρου στην 58η Μπιενάλε της Βενετίας αφιερωμένη στον ίδιο καλλιτέχνη.
Η πινακοθήκη φιλοξενεί εργαστήρια, διαλέξεις και πολιτιστικές εκδηλώσεις καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους. Ένα μουσειακό κατάστημα προσφέρει καταλόγους εκθέσεων, μονογραφίες και εκδόσεις τέχνης. Ο θεσμός προωθεί την κριτική ενασχόληση με την τέχνη και τον πολιτισμό, ενώ διατηρεί, αναλύει και προβάλλει την κυπριακή τέχνη του 20ού και 21ου αιώνα τόσο σε τοπικό όσο και σε διεθνές επίπεδο.
Σύγχρονη Σημασία στον Κυπριακό Πολιτισμό
Η Κρατική Πινακοθήκη λειτουργεί ως πλατφόρμα τόσο για καθιερωμένους όσο και για αναδυόμενους Κύπριους καλλιτέχνες. Ο θεσμός ενθαρρύνει συζητήσεις για τη δημιουργικότητα, την καινοτομία και την πολιτιστική ταυτότητα σε ένα μεταποικιακό πλαίσιο. Η συλλογή δείχνει πώς η Κύπρος πλοηγήθηκε στην καλλιτεχνική της ανάπτυξη ενώ αντιμετώπιζε την πολύπλοκη κληρονομιά της βρετανικής κυριαρχίας, το τραύμα της διακοινοτικής σύγκρουσης και τη διαίρεση του νησιού μετά το 1974.
Η πινακοθήκη διατηρεί έργα που αντανακλούν αυτές τις ιστορικές εντάσεις, ενώ παράλληλα γιορτάζει την καλλιτεχνική επίτευξη ανεξάρτητα από πολιτικές αφηγήσεις. Η προγραμματισμένη μετατροπή σε MOCA Cyprus αντιπροσωπεύει μια προσπάθεια δημιουργίας ενός μουσείου σύγχρονης τέχνης παγκόσμιας κλάσης που θα λειτουργεί υπό νέες οργανωτικές δομές και νομικά πλαίσια.
Το Μουσείο Κώστα Αργυρού στα Μαζωτό αναμένεται να ενταχθεί στα δύο παραρτήματα της Λευκωσίας υπό αυτή την ενοποιημένη θεσμική δομή. Η πινακοθήκη συμβάλλει σε ευρύτερα ευρωπαϊκά δίκτυα θεσμών σύγχρονης τέχνης, διατηρώντας παράλληλα την ειδική της εστίαση στην κυπριακή καλλιτεχνική παραγωγή.
Επίσκεψη στις Τοποθεσίες της Πινακοθήκης
Η αρχική πινακοθήκη στη λεωφόρο Στασίνου λειτουργεί Δευτέρα έως Παρασκευή από τις 10:00 έως τις 16:45 και Σάββατο από τις 10:00 έως τις 12:45. Η πινακοθήκη κλείνει τον Αύγουστο και τις επίσημες αργίες. Η είσοδος είναι δωρεάν.
Υπάρχει χώρος στάθμευσης δίπλα στην πινακοθήκη και σε κοντινή απόσταση με τα πόδια στο πάρκο της τάφρου Νταβίλα. Η πινακοθήκη είναι προσβάσιμη για χρήστες αναπηρικών αμαξιδίων. Το παράρτημα του ΣΠΕΛ στην οδό Αμμοχώστου βρίσκεται κοντά στην Πύλη Αμμοχώστου, μία από τις κύριες εισόδους της παλιάς Λευκωσίας, και είναι εύκολα προσβάσιμο με τα πόδια από τις περισσότερες τοποθεσίες εντός της παλιάς πόλης. Οι επισκέπτες συνήθως περνούν μία έως δύο ώρες εξερευνώντας τις εκθέσεις σε πολλαπλούς ορόφους.
Οι πινακοθήκες προσφέρουν φωτεινούς, ανοιχτούς χώρους που προσκαλούν σε βαθιά ενασχόληση με τα έργα τέχνης. Οι περισσότεροι επισκέπτες θεωρούν τον δεύτερο όροφο της κύριας πινακοθήκης ιδιαίτερα εντυπωσιακό. Τα μέλη του προσωπικού γνωρίζουν καλά την ιστορία της τέχνης και μπορούν να παρέχουν πληροφορίες για τα εκτιθέμενα έργα και τους καλλιτέχνες. Η τοποθεσία κοντά σε ευχάριστα πάρκα προσθέτει στην ελκυστικότητα ως πολιτιστικός προορισμός.
Γιατί Έχει Σημασία Αυτός ο Θεσμός
Η Κρατική Πινακοθήκη Σύγχρονης Τέχνης διατηρεί ένα κρίσιμο κεφάλαιο της μεσογειακής ιστορίας της τέχνης που διαφορετικά θα μπορούσε να παραμείνει περιθωριοποιημένο σε ευρύτερες αφηγήσεις που κυριαρχούνται από δυτικοευρωπαϊκά και αμερικανικά κινήματα.
Ο θεσμός δείχνει πώς καλλιτέχνες από μικρά νησιωτικά έθνη συνέβαλαν στους μοντερνιστικούς και σύγχρονους καλλιτεχνικούς διαλόγους, αναπτύσσοντας παράλληλα ξεχωριστές προσεγγίσεις που διαμορφώθηκαν από τα συγκεκριμένα γεωγραφικά, πολιτικά και πολιτιστικά τους πλαίσια.
Το έργο του Χριστόφορου Σάββα αποτελεί παράδειγμα του πώς η Κύπρος συμμετείχε στις διεθνείς καλλιτεχνικές τάσεις αρνούμενη απλώς να τις μιμηθεί. Η πινακοθήκη τεκμηριώνει την ανάδυση μιας σκηνής σύγχρονης τέχνης σε ένα νεοανεξάρτητο κράτος που στερούνταν καθιερωμένων θεσμικών πλαισίων για την καλλιτεχνική παραγωγή και έκθεση.
Καθιστώντας αυτές τις συλλογές ελεύθερα προσβάσιμες στο κοινό, η πινακοθήκη διασφαλίζει ότι οι Κύπριοι μπορούν να ασχοληθούν με τη δική τους καλλιτεχνική κληρονομιά και να κατανοήσουν πώς η πολιτιστική τους ταυτότητα αναπτύχθηκε μέσω της οπτικής έκφρασης. Η προγραμματισμένη εξέλιξη σε MOCA Cyprus σηματοδοτεί μια δέσμευση για την ανύψωση του ρόλου της σύγχρονης τέχνης στην εθνική πολιτιστική ζωή και τη διεθνή καλλιτεχνική ανταλλαγή.
